Thế giới bước vào kỷ nguyên vay nợ đắt đỏ: Ai sẽ là người trả giá?

Lợi suất trái phiếu trên toàn cầu đang tăng lên mức cao nhất trong nhiều năm. Lợi suất trái phiếu Chính phủ Đức kỳ hạn 10 năm tăng lên mức cao nhất kể từ năm 2011, trong khi lợi suất tại Nhật Bản duy trì trên 3%.

Lợi suất trái phiếu kho bạc Mỹ kỳ hạn 10 năm có lúc chạm mức cao nhất kể từ tháng 11/2023, còn lợi suất trái phiếu Chính phủ Anh đạt đỉnh kể từ sau cuộc khủng hoảng tài chính năm 2008 trong những ngày gần đây.

Đợt bán tháo mới nhất là kết quả của nhiều yếu tố cùng lúc: lượng trái phiếu Chính phủ phát hành ở mức cao, cú sốc giá dầu làm dấy lên lo ngại về lạm phát và kỳ vọng các NHTW sẽ duy trì chính sách tiền tệ thắt chặt trong thời gian dài hơn.

Diễn biến này có thể không chỉ là một đợt biến động khác trên thị trường trái phiếu. Hệ quả của nó được dự đoán sẽ lan rộng tới các nền kinh tế và thị trường tài chính trên toàn cầu.

“Đây là sự tiếp nối của một xu hướng trung hạn và xu hướng này sẽ còn kéo dài trong nhiều năm tới”, Robin Brooks, chuyên gia cấp cao tại Viện Brookings, nhận định.

Natalia Lojevsky, Giám đốc điều hành tại CIFC Asset Management, cũng cho rằng lợi suất vẫn còn dư địa tăng thêm trong bối cảnh các Chính phủ đang vay nợ nhiều hơn trong khi nguy cơ lạm phát quay trở lại ngày càng rõ rệt.

Chính phủ: Gánh nặng chi phí lãi vay ngày càng lớn

Theo giới chuyên gia, Chính phủ là một trong những nhóm chịu ảnh hưởng rõ rệt nhất từ việc lợi suất tăng.

Gánh nặng nợ công hiện đã ở mức cao tại nhiều nền kinh tế, và việc tái cấp vốn cho các khoản nợ đáo hạn với lãi suất cao hơn sẽ từng bước làm phình to chi phí trả lãi, gây thêm áp lực lên ngân sách.

Masahiko Loo, chiến lược gia cấp cao về thu nhập cố định tại State Street Investment Management (SSIM), nói: “Những quốc gia dễ tổn thương nhất là những nước đồng thời có thâm hụt tài khóa lớn, gánh nặng nợ cao và phụ thuộc vào nguồn vốn từ bên ngoài. Trong nhóm các nền kinh tế phát triển, Pháp là trường hợp nổi bật”.

Ông dẫn chứng tình trạng tài khóa xấu đi của Pháp, sự bất đồng chính trị đối với các biện pháp củng cố ngân sách và những bất định liên quan đến bầu cử.

Tại thị trường mới nổi, những quốc gia cùng lúc đối mặt với thâm hụt ngân sách và thâm hụt tài khoản vãng lai đặc biệt dễ bị tổn thương. Lợi suất toàn cầu tăng khiến chi phí vay vốn cũng như rủi ro huy động nguồn tài chính của các nước này cùng tăng lên.

“Khi nợ, thâm hụt và nhu cầu huy động vốn từ bên ngoài cùng xuất hiện, thị trường thường trở nên khắt khe hơn rất nhiều”, ông Loo nói.

Các cơ quan chức năng có thể tìm cách kiềm chế lợi suất thông qua mua lại trái phiếu hoặc điều chỉnh khối lượng và kỳ hạn trái phiếu phát hành.

Tuy nhiên, những biện pháp này không giải quyết được vấn đề cốt lõi là khoảng cách giữa nhu cầu vay vốn lớn của Chính phủ và nhu cầu mua trái phiếu của nhà đầu tư.

“Lợi suất càng tăng, triển vọng tài khóa dài hạn của nhiều quốc gia càng trở nên đáng lo ngại”, Deutsche Bank nhận xét trong một báo cáo gần đây.

Nhật Bản là ví dụ rõ nét về áp lực này. Nợ công của nước này tương đương hơn 200% GDP, khiến tình hình tài chính đặc biệt nhạy cảm với chi phí vay tăng lên. Ước tính trong tài khóa 2026, chi phí trả nợ quốc gia sẽ chiếm hơn 25% tổng chi tiêu của Chính phủ.

Doanh nghiệp: Kế hoạch tăng trưởng chịu sức ép

Doanh nghiệp sẽ phải trả nhiều tiền hơn để tái cấp vốn cho các khoản nợ hiện tại hoặc huy động vốn cho hoạt động mở rộng. Những công ty có nhu cầu vay lớn, bảng cân đối kế toán yếu hoặc sử dụng nhiều khoản vay với lãi suất thả nổi là các bên chịu tác động mạnh hơn.

Theo Thomas Browne, nhà quản lý danh mục đầu tư tại Keeley Teton Advisors, các doanh nghiệp vốn hóa nhỏ thường có tỷ trọng nợ lãi suất thả nổi cao hơn những doanh nghiệp lớn. Vì vậy, chi phí lãi vay của họ có thể tăng tương đối nhanh khi lãi suất đi lên.

Chiến lược gia Loo từ SSIM cho hay: “Những doanh nghiệp có đòn bẩy tài chính cao và đã quen với thời kỳ tiền rẻ là bên chịu áp lực đè nặng nhất”.

Ông chỉ ra một số lĩnh vực có nguy cơ chịu rủi ro nhất, gồm bất động sản thương mại, các doanh nghiệp được quỹ đầu tư tư nhân hậu thuẫn, danh mục cho vay trực tiếp và những công ty phần mềm có chất lượng tín dụng thấp.

Nhiều doanh nghiệp trong số này được cấp vốn dựa trên giả định rằng nguồn tiền sẽ tiếp tục dồi dào và rẻ. Khi điều kiện đó thay đổi, bài toán tài chính của họ cũng trở nên khó khăn hơn.

Làn sóng đầu tư vào AI càng khiến tình hình thêm phức tạp. Các công ty công nghệ đang phát hành lượng lớn trái phiếu để xây dựng trung tâm dữ liệu và cơ sở hạ tầng liên quan, qua đó cạnh tranh trực tiếp với Chính phủ và các doanh nghiệp đi vay khác để giành nguồn vốn từ nhà đầu tư.

“Một lượng nợ khổng lồ đang được phát hành để tài trợ cho nhiều dự án AI khác nhau, và những bên phát hành số nợ đó thường ít nhạy cảm với chi phí vốn”, Larry Holzenthaler, nhà quản lý danh mục đầu tư cấp cao tại Catalyst Funds, bình luận.

Bên cạnh đó, lợi suất trái phiếu chuẩn tăng đồng nghĩa chi phí vay vốn cũng cao hơn, kể cả đối với những doanh nghiệp có nền tảng tài chính vững mạnh.

Điều này có nguy cơ khiến một số dự án xây dựng nhà máy, trung tâm dữ liệu, thương vụ mua bán - sáp nhập và các khoản đầu tư khác trở nên kém hiệu quả về mặt kinh tế.

Người tiêu dùng: Gánh nặng vay nợ không chia đều

Lợi suất dài hạn tăng sẽ tác động đến lãi suất vay mua nhà, vay mua ô tô và nhiều hình thức tín dụng hộ gia đình khác. Tuy nhiên, tác động sẽ không phân bổ đồng đều.

“Lợi suất trái phiếu dài hạn đóng vai trò rất quan trọng vì nó tác động đến chi phí vay vốn của doanh nghiệp, người vay mua nhà và cả thị trường bất động sản”, Holzenthaler nói.

Theo các chuyên gia thị trường, lao động thu nhập thấp sẽ cảm nhận sức ép sớm hơn do họ phải dành phần lớn thu nhập để trả nợ và mua các nhu yếu phẩm.

Trong khi đó, các hộ gia đình giàu có lại có thể hưởng lợi từ mức sinh lời cao hơn của tiền tiết kiệm và nhìn chung có khả năng chi trả tốt hơn cho các khoản thanh toán hàng tháng lớn hơn.

Ông Holzenthaler cho hay: “Đây là sự phân hóa theo hình chữ K đối với người tiêu dùng. Những người chịu tác động mạnh nhất - xét theo tỷ trọng thu nhập phải dành để trả góp mua xe, vay mua nhà hay khoản vay sinh viên - chính là nhóm thu nhập thấp, chứ không phải người giàu”.

Tác động có thể xuất hiện từ từ khi các khoản vay lãi suất cố định đến kỳ đáo hạn và các hộ gia đình phải tái cấp vốn. Nhưng nếu áp lực đối với nhóm thu nhập thấp khiến chi tiêu suy yếu, ảnh hưởng có thể lan rộng ra toàn bộ nền kinh tế.

Nhà đầu tư chứng khoán: Lợi suất trở thành sức ép

Thị trường cổ phiếu vẫn cho thấy khả năng chống chịu, nhờ lợi nhuận doanh nghiệp tích cực và kỳ vọng AI sẽ thúc đẩy năng suất.

Mặt khác, lợi suất trái phiếu tăng khiến trái phiếu Chính phủ - một tài sản an toàn hơn - trở nên hấp dẫn hơn so với cổ phiếu. Đồng thời, lợi suất cao còn làm giảm giá trị hiện tại mà nhà đầu tư định giá cho dòng lợi nhuận tương lai của doanh nghiệp.

“Đến một thời điểm nào đó, lợi suất cao sẽ trở thành trải nghiệm đau đớn đối với thị trường cổ phiếu”, ông Lojevsky lưu ý.

Ông nói thêm: “Thị trường cổ phiếu đã cho thấy khả năng đáng kinh ngạc khi có thể phớt lờ hoặc vượt qua đà tăng của lợi suất. Nhưng cuối cùng, tác động cũng sẽ bắt kịp thị trường, và tôi nghĩ đó chính là điều đang xảy ra”.

Dù vậy, lợi suất cao lại mang đến một nhóm hưởng lợi đáng chú ý: những người mua trái phiếu mới. Khoản tiền lãi nhận được định kỳ sẽ tạo ra một lớp đệm trước nguy cơ giá trái phiếu tiếp tục giảm. Đây là điểm khác biệt đáng kể so với môi trường lợi suất thấp hồi đầu thập kỷ này.

Deutsche Bank ước tính lợi suất trái phiếu kho bạc Mỹ kỳ hạn 10 năm có thể tăng lên khoảng 5,5% trong năm tới trước khi khoản lỗ do giá trái phiếu giảm lớn hơn tiền lãi mà nhà đầu tư nhận được.

Trong khoảng thời gian 2 năm, lợi suất sẽ phải tăng lên khoảng 6,4% thì tổng lợi nhuận mới chuyển sang âm.

Tính toán này dựa trên tổng lợi nhuận danh nghĩa, bao gồm cả tiền lãi nhận được từ trái phiếu và biến động giá thị trường của trái phiếu.

Lợi suất trái phiếu