Vì sao đề xuất hỗ trợ 20 triệu đồng cho người dân chuyển đổi xe điện chưa đủ khả thi? Chuyên gia lý giải

Việt Nam đã cam kết đạt phát thải ròng bằng "0" vào năm 2050 và đang từng bước hoàn thiện các tiêu chuẩn phát thải, cơ chế định giá carbon. Cùng với đó, xu hướng tiêu dùng xanh ngày càng rõ nét khi Việt Nam bắt đầu triển khai các chính sách cụ thể như chuyển đổi từ xe chạy xăng sang xe điện trong hơn một năm qua.

Chia sẻ tại Hội thảo "Chuyển đổi xanh, cần gì để tăng tốc?" diễn ra sáng nay (26/6), TS. Phạm Viết Thuận, Viện trưởng Viện Kinh tế tài nguyên và môi trường TP.HCM, đã đưa ra những phân tích sâu sắc về lĩnh vực giao thông xanh tại Việt Nam

Đi sâu vào lĩnh vực giao thông xanh, ông Thuận cảnh báo về những thách thức khổng lồ về mặt hạ tầng và năng lượng. Ông tính toán rằng nếu TP.HCM chuyển đổi hoàn toàn từ xe xăng sang xe điện, lượng điện năng tiêu thụ sẽ rơi vào khoảng 46.000 MW, một con số cực lớn đặt ra áp lực nặng nề lên hệ thống truyền tải.

Hiện tại, thành phố vẫn chưa có một quy hoạch tổng thể để xác định vị trí các trạm sạc, khu vực phát thải hay khu lưu hành xe điện, dẫn đến những khó khăn trong việc đấu nối lưới điện.

Việc lắp đặt trạm sạc không thể tùy tiện vì liên quan trực tiếp đến an toàn cháy nổ trên hệ thống điện lưới. Ông cũng lưu ý rằng không phải trạm biến áp nào cũng đủ công suất để phục vụ các trạm sạc tập trung, đặc biệt là tại các khu vực trung tâm như Quận 1, nơi chi phí đầu tư cho hệ thống truyền tải điện là vô cùng tốn kém,

Vấn đề tài chính là một "bước cản" lớn khác được TS. Phạm Viết Thuận đề cập. Theo tính toán sơ bộ của ông, riêng công tác quy hoạch và đầu tư trạm điện tại TP.HCM đã cần ít nhất 7 tỷ USD. Nếu tính tổng thể toàn bộ các chi tiết cần thiết cho chương trình chuyển đổi xanh, con số này có thể vượt mức 10 tỷ USD, một khoản kinh phí mà ngân sách thành phố khó lòng tự gánh vác.

Đây là nguyên nhân khiến mặc dù từng có những ý tưởng về việc hỗ trợ 20 triệu đồng cho người dân để chuyển đổi phương tiện, nhưng thực tế theo ông việc giải ngân từ ngân sách không hề đơn giản và khó khả thi trong điều kiện hiện tại khi đưa vào bài toán cân đối dòng tiền thực tế. Khi dòng vốn đầu tư công lẫn tư nhân chưa tìm được điểm kết nối, tiến trình chuyển đổi xanh buộc phải chững lại.

Bên cạnh hạ tầng và vốn, lỗ hổng về mặt pháp lý cũng là điều khiến ông Thuận trăn trở. Hiện nay, Việt Nam vẫn chưa hình thành được "Luật xe điện" để quy định rõ ràng về các sản phẩm liên quan cũng như trách nhiệm dân sự. Ông đặt ra vấn đề cụ thể về trách nhiệm khi xảy ra cháy nổ pin xe điện: thuộc về nhà sản xuất hay người tiêu dùng?

Sự thiếu hụt các quy định phân loại và kiểm soát đã dẫn đến tình trạng thị trường xuất hiện nhiều loại xe điện tự phát, gây khó khăn cho công tác quản lý của ngành công thương. Hơn nữa, các chính sách ưu đãi hiện nay vẫn chưa đủ hấp dẫn; ví dụ như chương trình đổi xe SH lấy xe điện với mức bù chênh lệch vài chục triệu đồng được coi là không hợp lý và đã phải tạm dừng.

Sự thích ứng của cộng đồng cũng là một yếu tố then chốt quyết định sự thành bại của giao thông xanh. Qua khảo sát sơ bộ, TS. Phạm Viết Thuận cho biết hiện nay, hầu hết người dân chưa hoàn toàn sẵn sàng đồng thuận với việc chuyển đổi phương tiện xanh. Để tháo gỡ khó khăn này, ông đề xuất một lộ trình thực hiện có trọng tâm, tập trung vào những nhóm đối tượng có thể kiểm soát và mang lại hiệu quả giảm phát thải cao nhất. Thay vì yêu cầu chuyển đổi đại trà, thành phố nên bắt buộc 100% hệ thống xe buýt chuyển sang xe điện, đồng thời yêu cầu bắt buộc đối với lực lượng shipper và các loại xe taxi.

Cơ sở của đề xuất này dựa trên số liệu thực tế về nguồn thải. Ông Thuận khẳng định nếu chuyển đổi thành công ba loại phương tiện là xe buýt, xe của shipper và taxi, lượng CO2 thải ra môi trường của thành phố sẽ giảm được tới 80%,. Trong khi đó, lượng xe máy cá nhân lưu thông cho các nhu cầu thiết yếu hằng ngày chỉ đóng góp khoảng 20% lượng CO2.

Ông cũng lưu ý thêm rằng tổng nguồn phát thải CO2 không chỉ đến từ động cơ đốt trong mà còn từ các khu công nghiệp và khu dân cư, do đó cần có cái nhìn toàn diện hơn thay vì chỉ tập trung vào phương tiện giao thông.

Để đẩy nhanh tốc độ chuyển đổi xanh, TS. Phạm Viết Thuận cho rằng cần phải tập trung giải quyết ba vấn đề mấu chốt: nguồn điện và hệ thống truyền tải, nguồn vốn đầu tư khổng lồ và quy hoạch hạ tầng rõ ràng. Việc xác định khu vực nào được phép lưu thông xe xăng, khu vực nào ưu tiên xe điện cần được quy hoạch minh bạch.

Chỉ khi khắc phục được những vướng mắc về chính sách, kinh phí và công nghệ, mục tiêu xanh hóa môi trường và hạ tầng mới có thể trở thành hiện thực, đóng góp vào sự phát triển bền vững của TP.HCM nói riêng và cả nước nói chung.