Vì sao Việt Nam muốn áp giá điện theo giờ với hộ gia đình?

Bộ Công Thương đang nghiên cứu áp dụng cơ chế giá bán lẻ điện sinh hoạt theo thời gian sử dụng (TOU) đối với hộ gia đình, với ba khung giờ gồm cao điểm, bình thường và thấp điểm khi hạ tầng kỹ thuật đáp ứng yêu cầu.

Đây được xem là bước mở rộng của cơ chế giá điện theo thời gian đã được áp dụng nhiều năm qua đối với khách hàng sản xuất, kinh doanh.

Khác với biểu giá bán lẻ điện bậc thang hiện nay, giá điện theo thời gian không chỉ dựa trên tổng sản lượng điện tiêu thụ trong tháng mà còn tính đến thời điểm sử dụng điện. Theo đó, điện sử dụng vào giờ thấp điểm sẽ có giá thấp hơn, trong khi điện tiêu thụ vào giờ cao điểm sẽ phải trả mức giá cao hơn. Điều này đồng nghĩa hai hộ gia đình cùng sử dụng 500 kWh mỗi tháng nhưng phân bổ thời gian sử dụng khác nhau sẽ có mức tiền điện khác nhau.

Theo TS. Nguyễn Huy Hoạch, việc áp dụng cơ chế giá điện theo giờ xuất phát từ thực tế chi phí cung cấp điện không giống nhau ở mọi thời điểm trong ngày. Khi phụ tải thấp hoặc nguồn năng lượng tái tạo như điện mặt trời dồi dào, chi phí huy động nguồn điện tương đối thấp. Ngược lại, vào các khung giờ nhu cầu tăng cao, đặc biệt là buổi tối trong những ngày nắng nóng, hệ thống buộc phải huy động thêm các nguồn điện có giá thành cao hơn.

"Giá điện theo thời gian sử dụng phản ánh sát hơn chi phí thực tế của hệ thống điện tại từng thời điểm trong ngày", ông Hoạch nhận định.

Theo các chuyên gia, mục tiêu của cơ chế này không đơn thuần là thay đổi cách tính hóa đơn tiền điện mà quan trọng hơn là điều chỉnh nhu cầu sử dụng điện, góp phần vận hành hệ thống điện hiệu quả hơn.

Trước đây, các chương trình điều chỉnh phụ tải chủ yếu tập trung vào khối doanh nghiệp sản xuất do đây là nhóm tiêu thụ điện lớn nhất. Tuy nhiên, cùng với sự phát triển mạnh của điện mặt trời, cơ cấu phụ tải đã thay đổi đáng kể.

Hiện nay, nguồn điện mặt trời đạt sản lượng cao vào giữa trưa nhưng giảm nhanh khi chiều tối, trong khi nhu cầu sử dụng điện của các hộ gia đình lại tăng mạnh từ cuối buổi chiều đến tối. Đây cũng là thời điểm hàng triệu hộ dân đồng loạt sử dụng điều hòa, bếp điện, bình nước nóng, tivi và nhiều thiết bị điện khác.

Theo TS. Nguyễn Huy Hoạch, đỉnh phụ tải của hệ thống điện quốc gia hiện đã dịch chuyển sang khoảng thời gian từ 17h30 đến 22h30. Thực tế, trong đợt nắng nóng cuối tháng 6 vừa qua, công suất tiêu thụ điện cao nhất của cả nước liên tục xuất hiện trong khung giờ từ 20h đến 22h thay vì buổi trưa như trước đây. Điều này khiến hệ thống phải huy động thêm các nguồn điện có chi phí cao chỉ để đáp ứng nhu cầu trong vài giờ cao điểm.

Đồng quan điểm, chuyên gia năng lượng Đào Nhật Đình cho rằng mục tiêu lớn nhất của giá điện theo thời gian là khuyến khích người dân chuyển một phần nhu cầu sử dụng điện sang những khung giờ thấp điểm, qua đó giảm áp lực lên hệ thống điện.

"Giá điện theo giờ là công cụ để điều chỉnh hành vi sử dụng điện của người dân, giúp giảm phụ tải vào thời điểm hệ thống chịu áp lực lớn nhất", ông Đình cho biết.

Theo ước tính của TS. Nguyễn Huy Hoạch, nếu hàng triệu hộ gia đình cùng dịch chuyển một phần nhu cầu sử dụng điện ra khỏi giờ cao điểm, tổng công suất cực đại của hệ thống có thể giảm hàng nghìn MW. Mức giảm này tương đương với việc xây dựng thêm một hoặc nhiều nhà máy điện quy mô lớn nhưng có chi phí thấp hơn rất nhiều.

Việc giảm công suất cực đại cũng giúp hạn chế nhu cầu đầu tư bổ sung nguồn điện và lưới điện chỉ để phục vụ vài giờ cao điểm mỗi ngày, từ đó góp phần tiết giảm chi phí cung ứng điện trong dài hạn.

Trong bối cảnh nhu cầu điện của Việt Nam tăng nhanh, vai trò của cơ chế này càng trở nên quan trọng. Theo tính toán, mỗi năm hệ thống điện cần bổ sung khoảng 4.000-5.000 MW công suất nguồn mới để đáp ứng tăng trưởng phụ tải, trong khi một dự án điện khí LNG hoặc điện gió ngoài khơi công suất khoảng 1.000 MW thường mất từ 3-4 năm để chuẩn bị và xây dựng.

Về điều kiện triển khai, các chuyên gia cho rằng Việt Nam cơ bản đã có nền tảng kỹ thuật khi hơn 90% khách hàng sử dụng điện đã được lắp đặt công tơ điện tử. Theo ông Đào Nhật Đình, vấn đề còn lại chủ yếu là hoàn thiện hệ thống phần mềm, phương thức vận hành và quản lý dữ liệu.

Tuy nhiên, thách thức lớn nhất lại nằm ở việc thay đổi thói quen sử dụng điện của người dân.

Theo ông Đình, chưa đến một nửa số hộ gia đình có điều kiện dịch chuyển đáng kể thời gian sử dụng điện. Phần lớn người lao động chỉ trở về nhà sau 18h, trong khi khoảng thời gian từ 19h đến 22h – cũng là giờ cao điểm của hệ thống – lại là lúc diễn ra các hoạt động sinh hoạt như nấu ăn, tắm giặt hay sử dụng điều hòa.

Do đó, việc điều chỉnh hành vi sẽ hiệu quả hơn nếu tập trung vào các thiết bị tiêu thụ nhiều điện. Người dân có thể hẹn giờ hoạt động của bình nước nóng, làm mát nhà trước khi về hoặc chuyển thời gian sạc ô tô, xe máy điện sang ban đêm để tận dụng mức giá thấp hơn.

Về lộ trình thực hiện, chuyên gia đề xuất trước mắt nên áp dụng cơ chế giá điện theo giờ tại các đô thị lớn, nơi đã phổ cập công tơ điện tử và có hạ tầng kỹ thuật phù hợp. Đồng thời, ngành điện cần minh bạch dữ liệu tiêu thụ điện theo từng khung giờ để người dân có thể chủ động theo dõi và điều chỉnh thói quen sử dụng.

Theo các chuyên gia, trong dài hạn, khi thị trường bán lẻ điện cạnh tranh được hình thành, khách hàng có thể được lựa chọn giữa nhiều phương thức tính giá như biểu giá bậc thang, giá điện đồng nhất hoặc giá điện theo thời gian sử dụng, tùy theo nhu cầu và khả năng tối ưu chi phí của từng hộ gia đình.