Việt Nam từng có sân vận động rộng 70.000m² được đặt theo tên vị Hoàng thái tử cuối cùng, là nơi đầu tiên ở Đông Dương có điều này

Tọa lạc tại trung tâm TP. Huế, Sân vận động Tự Do là một trong những công trình thể thao lâu đời nhất Việt Nam, đồng thời gắn liền với quá trình hình thành và phát triển của thể thao hiện đại ở Huế nói riêng, miền Trung và cả nước nói chung.

Gần một thế kỷ qua, sân vận động này đã trải qua nhiều lần đổi tên, sửa chữa, nâng cấp và chứng kiến nhiều sự kiện thể thao, chính trị quan trọng.

Từng là sân vận động tầm cỡ tại Đông Dương

Từ những năm 1910, khi xe đạp, xe hơi bắt đầu xuất hiện khá phổ biến tại Huế, các hoạt động thể thao và phong trào sử dụng những phương tiện hiện đại cũng từng bước phát triển. Theo Công báo Trung kỳ, số 8/1912, trang 232, năm 1912, Nhà nước ban hành nghị định quy định thủ tục vận hành và thuế đối với các loại phương tiện này. Đến năm 1936, Câu lạc bộ xe đạp Huế (Association Vélo Club à Hué) đã có bước phát triển đáng kể, thu hút nhiều tay đua tham gia (được ghi nhận trong Công báo Trung kỳ, số 8/1936, trang 1411).

Trong bối cảnh phong trào thể thao hiện đại ngày càng phát triển, việc xây dựng một sân vận động quy mô tại Huế được xúc tiến. Năm 1935, thành phố Huế được phép ký hợp đồng vay 30.000 đồng bạc Đông Dương, với mức lãi suất không vượt quá 6% mỗi năm, để xây dựng sân vận động (theo Công báo Trung kỳ, số 24/1935, trang 1800).

Công trình được triển khai dưới sự điều hành của kỹ sư Raoul Desmarets và hoàn thành vào năm 1936. Sân có diện tích khoảng 70.000m², được thiết kế với đường đua bằng xi măng dài 500m cùng hệ thống sân điền kinh, sân bóng đá, sân quần vợt và đường chạy. Quy mô công trình khi đó được đánh giá là vượt sân vận động Sài Gòn.

Ban đầu, công trình mang tên Sân vận động Olympic Huế (Stade Olympique de Hué). Sau đó, triều đình nhà Nguyễn đổi tên sân thành Sân vận động Bảo Long, theo tên Hoàng thái tử Nguyễn Phúc Bảo Long, con vua Bảo Đại và Hoàng hậu Nam Phương.

Lễ khánh thành Stade Olympique de Hué được dự kiến tổ chức vào chiều Chủ nhật 1/3/1936. Tuy nhiên, do mưa lớn, buổi lễ phải hoãn đến 15h ngày 3/3/1936. Lễ khánh thành được tổ chức trang trọng cùng nhiều cuộc tranh tài thể thao.

Ngay từ những năm đầu hình thành, sân vận động đã trở thành địa điểm tổ chức nhiều hoạt động thể thao. Đặc biệt, công trình sở hữu hệ thống lòng chảo bằng bê tông dài 500m dành cho đua xe đạp và mô tô. Đây là sân vận động đầu tiên và duy nhất tại Việt Nam cũng như trong khu vực Đông Dương được xây dựng với hệ thống lòng chảo phục vụ các môn đua xe này.

Từ năm 1935, cuộc đua xe đạp tranh giải quán quân Đông Dương được tổ chức, góp phần thúc đẩy phong trào đua xe đạp tại nhiều địa phương. Sang thập niên 1940, phong trào này phát triển mạnh. Các tay đua từ cả 3 miền Việt Nam cùng những cuarơ đến từ Lào và Campuchia đã tìm đến Huế tranh tài trên đường lòng chảo tại sân Bảo Long.

Không chỉ phục vụ đua xe, sân Bảo Long còn đủ điều kiện tổ chức nhiều môn điền kinh như ném tạ, phóng lao, nhảy xa, nhảy cao, nhảy sào, chạy tiếp sức, chạy vượt rào và các cự ly chạy khác. Mặt bằng rộng cũng được sử dụng cho các hoạt động văn nghệ quy mô lớn và những cuộc mít tinh.

Một trong những dấu mốc quan trọng nhất gắn với sân vận động là các sự kiện diễn ra trong mùa thu năm 1945. Chiều 23/8/1945, hàng vạn người dân nội, ngoại thành Huế tập trung tại sân Bảo Long để chào đón Ủy ban khởi nghĩa do Tố Hữu làm Chủ tịch, tuyên bố xóa bỏ chế độ thực dân và phong kiến, thành lập Ủy ban nhân dân cách mạng lâm thời tỉnh Thừa Thiên do Tôn Quang Phiệt làm Chủ tịch. Sự kiện này sau đó được Tố Hữu nhắc lại trong hồi ký Nhớ lại một thời, do Nhà xuất bản Văn hóa Thông tin, Hà Nội xuất bản năm 2002.

Chỉ 5 ngày sau, sân Bảo Long tiếp tục là nơi diễn ra một cuộc mít tinh lớn để đón phái đoàn của Chính phủ Việt Minh gồm Trần Huy Liệu, Nguyễn Lương Bằng và Cù Huy Cận vào Huế, thực hiện nhiệm vụ tiếp nhận sự thoái vị của vua Bảo Đại.

Tên gọi mới gắn liền với khát vọng độc lập

Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, sân Bảo Long được đổi tên thành Sân vận động Tự Do, thể hiện tên gọi gắn với tinh thần độc lập và dân tộc. Từ đây, công trình bước sang một giai đoạn mới trong lịch sử, tiếp tục được sử dụng cho các hoạt động thể thao và nhiều sự kiện cộng đồng.

Năm 1957, khán đài A có mái che được xây dựng. Đến năm 1960, dãy lầu phía sau khán đài này được xây thêm. Trong thời gian dài, khu vực này được 2 võ đường Lam Sơn, chuyên nhu đạo và Bạch Hổ, chuyên võ cổ truyền Việt Nam sử dụng. Về sau, công trình được nâng cấp và trở thành nơi làm việc của cơ quan quản lý thể dục thể thao tại địa phương.

Sân vận động Tự Do tiếp tục trải qua nhiều đợt tu sửa. Năm 1972, mặt sân được nâng cấp. Năm 1975, lòng chảo được sửa chữa, tường thành được gia cố. Trong 2 năm 1976-1977, khán đài B được sửa chữa, khán đài A được tái thiết.

Ngày 2/6/1983, sau 1 năm thi công, hệ thống đèn chiếu sáng sân cỏ được khánh thành, tạo điều kiện tổ chức các trận bóng đá vào ban đêm. Từ năm 1994, sân tiếp tục được bổ sung một số hạng mục, trong đó có hệ thống thoát nước cho lòng chảo và 2 khán đài C, D.

Sau nhiều năm sử dụng, một số hạng mục của sân bị xuống cấp do công tác bảo trì, bảo dưỡng chưa đáp ứng yêu cầu.

Năm 2004, Huế đăng cai Hội khỏe Phù Đổng toàn quốc lần thứ VI. Để chuẩn bị cho sự kiện, Sân vận động Tự Do được chỉnh trang với quy mô lớn. Khán đài A được gia công, tu bổ; các khán đài B, C và D được sửa chữa. Một số hạng mục mới cũng được xây dựng, gồm bể bơi nhỏ và đường chạy điền kinh bằng nhựa tổng hợp. Các trụ đèn cũ bị hỏng được tháo dỡ, thay thế bằng hệ thống trụ và dàn đèn mới.

Với diện tích khoảng 70.000m², sân từng có sức chứa tối đa khoảng 28.000 khán giả, nằm trên địa bàn Thuận Hóa, TP. Huế ngày nay. Công trình được bao quanh bởi các tuyến đường Nguyễn Thái Học, Bà Triệu, Lê Quý Đôn và Trần Quang Khải, trong đó 3 tuyến Nguyễn Thái Học, Bà Triệu và Lê Quý Đôn tiếp giáp với tường rào sân vận động.

Trong suốt quá trình tồn tại, Sân vận động Tự Do không chỉ là địa điểm tổ chức các cuộc tranh tài thể thao mà còn gắn với lịch sử đô thị và đời sống của người dân Huế. Từ đường đua lòng chảo dành cho những cuộc đua xe đạp, mô tô, các giải điền kinh, võ thuật đến những trận bóng đá, mít tinh và hoạt động văn nghệ, mỗi giai đoạn phát triển của sân đều để lại những dấu mốc riêng.

Gần một thế kỷ sau ngày Stade Olympique de Hué được xây dựng, Sân vận động Tự Do vẫn là một địa điểm thể thao đặc biệt của Huế. Công trình từ một sân vận động được xây dựng trong quá trình du nhập và phát triển thể thao hiện đại đã trở thành một phần của lịch sử thể thao và đời sống đô thị Cố đô với nhiều dấu mốc được ghi nhận qua các thời kỳ.

Bài viết sử dụng thông tin tham khảo từ các nguồn:

- Sân bóng mang tên Tự Do - Báo Huế Ngày nay

- Trăm năm sân vận động Huế & khát vọng thể thao Cố đô - Viện Nghiên cứu phát triển kinh tế - xã hội Hà Nội