Việt Nam và Philippines đứng trước cơ hội thoát ‘bẫy thu nhập trung bình’ nhờ một ngành công nghệ mũi nhọn

Trong đợt cập nhật phân loại kinh tế công bố vào tháng 7/2026, Ngân hàng Thế giới (WB) đã đưa Việt Nam và Philippines vào nhóm các quốc gia có thu nhập trung bình cao. Đây được xem là bước tiến quan trọng, nhưng thách thức tiếp theo là giảm phụ thuộc vào lợi thế nhân công giá rẻ và chuyển sang phát triển các ngành công nghiệp có giá trị gia tăng cao.

Theo WB, một quốc gia được xếp vào nhóm thu nhập trung bình cao khi tổng thu nhập quốc dân (GNI) bình quân đầu người nằm trong khoảng 4.636 USD đến 14.375 USD trong năm 2025. Xét về GNI, Việt Nam và Philippines đang dần thu hẹp khoảng cách với Indonesia.

Tại một hội thảo do WB tổ chức ở Manila ngày 3/8, Arsenio Balisacan, Bộ trưởng Kinh tế, Kế hoạch và Phát triển Philippines, cho rằng việc nước này được nâng hạng là kết quả của quá trình cải cách cơ cấu, mở cửa nền kinh tế và đầu tư vào nguồn nhân lực.

Bán dẫn mở ra động lực tăng trưởng mới

Trong nhiều thập kỷ sau Thế chiến II, Đông Nam Á xây dựng nền tảng tăng trưởng bằng cách thu hút các nhà máy có vốn nước ngoài nhờ lợi thế nhân công giá rẻ. Quá trình này ban đầu tập trung vào những ngành thâm dụng lao động như dệt may, sau đó mở rộng sang sản xuất đồ gia dụng, lắp ráp ô tô và nhiều lĩnh vực chế tạo khác.

Hiện nay, làn sóng đầu tư toàn cầu vào trí tuệ nhân tạo đang tạo ra một động lực tăng trưởng mới cho khu vực. Xuất khẩu chất bán dẫn và các sản phẩm điện tử ngày càng đóng vai trò quan trọng, với Việt Nam nổi lên là một trong những quốc gia đi đầu.

Việt Nam đã thúc đẩy tăng trưởng dựa trên xuất khẩu, đồng thời ký kết hàng loạt hiệp định thương mại với các quốc gia và khu vực trên thế giới để thu hút vốn đầu tư nước ngoài. Nước này cũng từng bước hình thành các trung tâm sản xuất linh kiện điện tử và thiết bị điện.

Tháng 6/2026, LG Innotek của Hàn Quốc công bố kế hoạch xây dựng một nhà máy sản xuất vật liệu nền bán dẫn tại Việt Nam, với tổng vốn đầu tư dự kiến khoảng 1 tỷ USD.

Samsung Electronics và Intel cũng được cho là đang xây dựng cơ sở mới hoặc mở rộng công suất sản xuất bán dẫn tại Việt Nam. Ở khu vực doanh nghiệp trong nước, Viettel và Tập đoàn FPT đều đã thể hiện sự quan tâm đến lĩnh vực sản xuất chip.

Không chỉ tập trung vào các công đoạn hậu kỳ vốn cần nhiều nhân công, Việt Nam còn đặt mục tiêu tiến sâu hơn vào các công đoạn tiền kỳ, bao gồm hình thành mạch trên wafer. Thiết kế và phát triển chip cũng được xác định là những lĩnh vực cần thúc đẩy.

Chính phủ Việt Nam đặt mục tiêu đào tạo 50.000 nhân lực bán dẫn đến năm 2030, đồng thời nâng cấp chương trình đào tạo tại Đại học Bách khoa Hà Nội và các cơ sở giáo dục khác.

Tại một cuộc họp vào tháng 8/2025, Thủ tướng Phạm Minh Chính khi đó cho biết Việt Nam cần có khả năng thiết kế, sản xuất và kiểm thử chip chậm nhất vào năm 2027, theo truyền thông trong nước.

Nếu duy trì tốc độ tăng trưởng tương đương mức trung bình trong 10 năm qua, GNI bình quân đầu người của Việt Nam có thể vượt Thái Lan vào năm 2037 và nước này có khả năng gia nhập nhóm quốc gia thu nhập cao vào khoảng năm 2040, theo một ước tính được The Nation của Thái Lan dẫn lại.

Philippines cũng muốn thoát khỏi mô hình gia công

Philippines cũng đang tìm cách nâng cấp ngành bán dẫn, vốn hiện tập trung chủ yếu vào các công đoạn hậu kỳ.

Tháng 4/2026, Philippines gia nhập sáng kiến Pax Silica do Mỹ dẫn dắt, nhằm xây dựng chuỗi cung ứng chip phục vụ AI giữa các quốc gia đồng minh và đối tác.

Bán dẫn cùng các sản phẩm điện tử hiện chiếm hơn 50% tổng giá trị xuất khẩu hàng hóa của Philippines. Vì vậy, việc nâng cấp ngành này được kỳ vọng sẽ giúp nước này tiến lên những công đoạn có giá trị gia tăng cao hơn thay vì chỉ đóng vai trò trung tâm gia công.

Trong ASEAN, Singapore và Brunei đã thuộc nhóm quốc gia có thu nhập cao. Ngoài nhóm thu nhập trung bình cao, WB còn chia các nền kinh tế thành nhóm thu nhập thấp và thu nhập trung bình thấp.

Trong khi đó, Thái Lan và Indonesia đã gia nhập nhóm các nền kinh tế thu nhập trung bình sớm hơn Việt Nam và một số nước ASEAN khác. Tuy nhiên, cả 2 quốc gia đều đang đối mặt với “bẫy thu nhập trung bình”, khi tăng trưởng chững lại do quá trình nâng cấp công nghiệp diễn ra chậm.

Thái Lan chưa cho thấy nhiều dấu hiệu thoát khỏi tình trạng này kể từ khi được xếp vào nhóm thu nhập trung bình cao năm 2011. Việc chậm phát triển các ngành công nghệ tiên tiến, cùng tốc độ già hóa dân số nhanh hơn nhiều nước láng giềng, đã kéo tốc độ tăng trưởng của nền kinh tế xuống mức thấp nhất khu vực.

Indonesia, nền kinh tế lớn nhất Đông Nam Á, cũng đang chứng kiến tăng trưởng chậm lại. Ngành sản xuất chưa phát triển tương xứng dù sử dụng một lượng lớn lao động.

Nước này đang cố gắng xây dựng ngành luyện và chế biến khoáng sản bằng cách cấm xuất khẩu quặng chưa qua chế biến, chẳng hạn nickel. Tuy nhiên, tiến triển vẫn còn hạn chế. Bên cạnh đó, việc một bộ phận lớn lao động chỉ có trình độ trung học cơ sở hoặc thấp hơn đang tạo thêm thách thức cho quá trình đào tạo nghề.

Bài toán thoát khỏi lợi thế nhân công giá rẻ

Để tiến vào nhóm quốc gia thu nhập cao, các nền kinh tế Đông Nam Á sẽ phải thúc đẩy sự phát triển của doanh nghiệp nội địa và chuyển dịch sang những ngành có giá trị gia tăng cao. Điều này đồng nghĩa với việc không thể tiếp tục dựa chủ yếu vào lợi thế chi phí lao động thấp để duy trì vị thế trung tâm sản xuất.

Malaysia là một ví dụ đáng chú ý. Quốc gia này được xếp vào nhóm thu nhập trung bình cao từ năm 1996 nhưng từng trải qua thời gian dài tăng trưởng trì trệ. Sau đó, Malaysia dần lấy lại đà phát triển nhờ đặt ngành bán dẫn vào vị trí trọng tâm.

Malaysia hiện thúc đẩy công nghệ đóng gói chip tiên tiến, đồng thời xây dựng hạ tầng phục vụ hoạt động thiết kế và phát triển chip trong nước.

Xuất khẩu thiết bị điện và chất bán dẫn của Malaysia gần đây tăng mạnh, góp phần đưa tốc độ tăng trưởng GDP của nước này lên 6% trong quý II/2026. Với đà này, Malaysia đang hướng tới mục tiêu trở thành quốc gia thu nhập cao vào năm 2030.

Sự dịch chuyển của ngành bán dẫn vì vậy không chỉ tạo thêm động lực tăng trưởng cho Đông Nam Á mà còn mở ra cơ hội để các nền kinh tế trong khu vực thay đổi mô hình phát triển, từ dựa vào lao động giá rẻ sang cạnh tranh bằng công nghệ, nhân lực chất lượng cao và các ngành có giá trị gia tăng lớn.

Theo Nikkei