Bán hàng online, chạy xe công nghệ có thể phải đóng BHXH bắt buộc

Mở rộng diện đóng BHXH với lao động trên nền tảng số

Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật BHXH 2024 do Bộ Nội vụ xây dựng đang được Bộ Tư pháp thẩm định. Trong quá trình góp ý, Bộ Tài chính và Đoàn Đại biểu Quốc hội TP. HCM đề xuất mở rộng diện tham gia BHXH bắt buộc đối với nhiều nhóm lao động có thu nhập từ cung ứng dịch vụ, vận chuyển, giao nhận, bán hàng online, môi giới thông qua nền tảng số, ứng dụng công nghệ hoặc các mô hình việc làm linh hoạt.

Đây được xem là những nhóm lao động mới phát triển nhanh cùng với kinh tế số nhưng hiện chưa được bao phủ đầy đủ bởi hệ thống an sinh xã hội.

Đối với tài xế công nghệ, cơ quan góp ý đề xuất xác định mức đóng dựa trên thỏa thuận giữa tài xế và nền tảng công nghệ số. Mức tiền làm căn cứ đóng thấp nhất bằng mức tham chiếu và cao nhất bằng 20 lần mức tham chiếu. Phương thức đóng có thể thực hiện hàng tháng thông qua doanh nghiệp vận hành ứng dụng, nhà quản lý nền tảng số hoặc qua tài khoản cá nhân nhận tiền lương, thu nhập theo quy định.

Theo các cơ quan góp ý, dù nhiều nền tảng gọi tài xế là đối tác, trên thực tế nền tảng có thể kiểm soát giá, phân phối cuốc xe, quy định thời gian hoạt động và đánh giá hiệu suất. Vì vậy, cần xem xét bản chất quan hệ lao động để bảo đảm các quyền lợi cơ bản về BHXH, bảo hiểm y tế, bảo hiểm tai nạn lao động và bệnh nghề nghiệp cho nhóm này.

Theo ước tính năm 2024, Việt Nam có khoảng 600.000 tài xế xe ôm công nghệ, tập trung chủ yếu tại Hà Nội và TP. HCM. Tuy nhiên, chỉ khoảng 700 người tham gia BHXH tự nguyện.

Đề xuất này được đặt trong bối cảnh Bộ luật Lao động 2019 quy định, dù thỏa thuận giữa các bên có tên gọi khác, nếu có công việc được trả công, tiền lương và có sự quản lý, điều hành, giám sát của một bên thì vẫn có thể được xác định là quan hệ lao động.

Người bán hàng online cũng có thể phải đóng BHXH

Không chỉ tài xế công nghệ, người bán hàng online trên các sàn thương mại điện tử cũng được đề xuất đưa vào diện tham gia BHXH bắt buộc.

Theo phương án được góp ý, mức làm căn cứ đóng thấp nhất bằng mức tham chiếu và cao nhất bằng 20 lần mức tham chiếu. Tỷ lệ đóng bằng 22% tiền làm căn cứ đóng vào Quỹ Hưu trí và tử tuất.

Người tham gia có thể lựa chọn mức đóng mới sau mỗi 12 tháng. Việc đóng BHXH được đề xuất thực hiện thông qua tổ chức kinh doanh trên nền tảng công nghệ, nhà quản lý sàn thương mại điện tử, nền tảng số có chức năng thanh toán hoặc các tổ chức khác tham gia hoạt động kinh tế số theo quy định.

Theo thống kê năm 2024, có khoảng 900.000 người kinh doanh online trên các sàn thương mại điện tử. Nếu chính sách được thông qua, đây sẽ là một trong những nhóm có số lượng lớn được bổ sung vào hệ thống BHXH bắt buộc.

Đáng chú ý, các cơ quan cũng đề xuất giải pháp xử lý tình trạng lao động tại các công trình xây dựng không được đóng BHXH. Theo đó, trường hợp doanh nghiệp sử dụng lao động nhưng không thực hiện nghĩa vụ BHXH bắt buộc, cơ quan thuế có thể không quyết toán chi phí tiền lương, BHXH khi xác định thu nhập chịu thuế.

Thực tế tại một số doanh nghiệp xây dựng cho thấy người lao động thường được trả lương theo ngày công, không ký hợp đồng hoặc liên tục được điều chuyển qua các công trình để kéo dài thời gian làm việc dưới 14 ngày, qua đó tránh nghĩa vụ đóng BHXH.

Khảo sát tại TP. HCM trong giai đoạn 2024-2025 cho thấy có hơn 50.000 lao động thuộc nhóm này.

Ngoài ra, danh sách được đề xuất mở rộng còn bao gồm người cung ứng dịch vụ vận chuyển, giao nhận, bán hàng; đại lý xổ số, người bán vé số dạo; người môi giới, kết nối giao dịch qua nền tảng số, ứng dụng công nghệ; lao động thử việc, học nghề, thực tập nghề và người làm việc theo hợp đồng lao động dưới một tháng.

Áp lực mở rộng độ bao phủ BHXH

Việc mở rộng diện tham gia BHXH được đặt trong bối cảnh thị trường lao động đang thay đổi nhanh. Những năm tới, các ngành sử dụng nhiều lao động như dệt may, da giày, sản xuất, gia công, lắp ráp điện tử được dự báo tiếp tục tăng cường tự động hóa, khiến một bộ phận lao động có thể chuyển sang các hình thức việc làm linh hoạt như kinh doanh cá nhân, giao nhận, bán hàng hoặc các công việc ngắn hạn.

Trong khi đó, mục tiêu đến năm 2030 bao phủ BHXH 60% lực lượng lao động trong độ tuổi được đánh giá là một thách thức lớn.

Việc đưa thêm các nhóm lao động mới vào diện BHXH bắt buộc có thể giúp mở rộng độ bao phủ và tăng khả năng tiếp cận các chế độ an sinh. Tuy nhiên, chính sách cũng đặt ra yêu cầu phải thiết kế phương thức đóng phù hợp với đặc điểm thu nhập không ổn định của lao động nền tảng và lao động tự do.

Bộ Nội vụ cho rằng việc mở rộng diện tham gia BHXH cần được đánh giá kỹ lưỡng nhằm tránh làm xáo trộn đời sống và hoạt động của người lao động. Các đề xuất liên quan đến Bộ Tài chính cũng thuộc phạm vi điều chỉnh của nhiều luật khác nhau, do đó các cơ quan sẽ tiếp tục nghiên cứu trước khi báo cáo cấp có thẩm quyền xem xét.

Dự kiến, dự luật sẽ được trình Quốc hội cho ý kiến và xem xét thông qua tại kỳ họp tháng 10.