Chi phí vốn tăng vọt, tham vọng tăng trưởng khó trông chờ vào doanh nghiệp tư nhân

Động lực tăng trưởng phần lớn đến từ đầu tư công

Phát biểu tại Diễn đàn Đầu tư Việt Nam 2027, ông Nguyễn Đức Hải cho rằng kinh tế Việt Nam đang ghi nhận những chuyển biến tích cực về vĩ mô, song cần phân biệt giữa tăng trưởng đến từ việc mở rộng đầu tư công và một chu kỳ tăng trưởng mới có sự tham gia mạnh mẽ của khu vực tư nhân.

Theo ông Hải, động lực tăng trưởng hiện nay phần lớn vẫn dựa vào việc mở rộng đầu tư và các chính sách kích thích của Nhà nước. Đây là những bước đi ban đầu cần thiết, nhưng câu hỏi quan trọng là dòng vốn từ khu vực công đã tạo được hiệu ứng lan tỏa, thúc đẩy doanh nghiệp tư nhân tăng đầu tư hay chưa.

“Thực tế, chúng ta chưa nhìn thấy rõ quá trình lan tỏa đó”, ông Hải nhận định.

Dẫn kết quả nghiên cứu trên báo cáo tài chính 9 tháng của gần 2.000 doanh nghiệp, ông Hải cho biết tổng tài sản của các doanh nghiệp có tăng, nhưng bức tranh chung cho thấy khu vực doanh nghiệp tư nhân vẫn gặp nhiều khó khăn trong việc mở rộng hoạt động. Điều này phản ánh một nghịch lý: môi trường vĩ mô và hoạt động đầu tư đang được thúc đẩy khá nhanh, nhưng không phải doanh nghiệp nào cũng đủ điều kiện để tận dụng cơ hội tăng trưởng.

Một trong những nguyên nhân đáng chú ý, theo ông Hải, là chi phí vốn đã tăng nhanh trong hơn một năm qua, thậm chí có những giai đoạn tạo ra cú sốc đối với doanh nghiệp.

Ông dẫn chứng, lợi suất trái phiếu Chính phủ đã tăng khoảng 130 điểm cơ bản. Trong khi đó, lợi suất trái phiếu doanh nghiệp còn tăng mạnh hơn, với mức tăng gần 300 điểm cơ bản. Diễn biến này cho thấy các nhà đầu tư trên thị trường đang đòi hỏi mức lợi suất cao hơn khi cung cấp vốn cho doanh nghiệp, phản ánh sự thay đổi trong khẩu vị rủi ro cũng như chi phí huy động vốn.

Nếu như khoảng một năm rưỡi trước, doanh nghiệp có thể phát hành trái phiếu với lãi suất khoảng 8,5–8,7%/năm, thì hiện nay mức lãi suất phải chấp nhận đã tăng lên khoảng 10,5%, thậm chí 11–12%/năm.

Chi phí vốn cao khiến khả năng triển khai dự án của doanh nghiệp bị ảnh hưởng. Với những dự án có hiệu quả tài chính không đủ lớn, mức lãi suất huy động tăng lên có thể làm thay đổi đáng kể tính khả thi, kéo dài thời gian hoàn vốn hoặc khiến doanh nghiệp phải cân nhắc lại quyết định đầu tư.

Theo ông Hải, nếu không giải quyết được bài toán này, Việt Nam khó có thể chuyển sang một chu kỳ phát triển mạnh mẽ hơn. Những động lực từ khu vực công mới chỉ là bước khởi đầu; để tạo ra chu kỳ tăng trưởng bền vững, nền kinh tế cần huy động được nguồn lực tư nhân và tạo điều kiện để doanh nghiệp mở rộng đầu tư.

Cần phát triển chiều sâu thị trường tài chính

Để khơi thông nguồn vốn cho khu vực tư nhân, ông Hải cho rằng trước hết cần phát triển chiều sâu tài chính của nền kinh tế, thay vì tiếp tục phụ thuộc chủ yếu vào hệ thống ngân hàng để cung cấp vốn.

Theo ông, Việt Nam cần đa dạng hóa các kênh huy động vốn, tạo điều kiện để thị trường vốn phát triển và đóng vai trò lớn hơn trong việc tài trợ cho hoạt động sản xuất, kinh doanh cũng như các dự án đầu tư dài hạn.

Một trong những vấn đề cần xử lý là sự mất cân đối trong quá trình phát triển thị trường trái phiếu doanh nghiệp. Ông Hải nhắc lại, sau giai đoạn thị trường mở rộng nhanh, những bất ổn và đổ vỡ đã khiến cơ quan quản lý phải siết chặt các quy định nhằm kiểm soát rủi ro. Tuy nhiên, theo đánh giá của ông, quá trình điều chỉnh hiện nay vẫn chưa đưa thị trường trở lại trạng thái cân bằng phù hợp.

“Chúng ta cần vừa kiểm soát được rủi ro, vừa có thể huy động trở lại nguồn vốn cho nền kinh tế phát triển”, ông Hải nhấn mạnh.

Theo ông, thị trường cần một cơ chế điều tiết hợp lý hơn, tránh tình trạng từ giai đoạn mở rộng quá nhanh chuyển sang siết chặt quá mức, khiến dòng vốn bị thu hẹp và doanh nghiệp gặp khó trong tiếp cận nguồn lực.

Ông cũng lưu ý một số quy định mới về phát hành trái phiếu doanh nghiệp riêng lẻ đang đặt ra yêu cầu công bố thông tin và tuân thủ khá cao. Trong một số trường hợp, yêu cầu đối với phát hành riêng lẻ thậm chí còn cao hơn phát hành ra công chúng.

Trong khi đó, đối tượng tham gia mua trái phiếu riêng lẻ chủ yếu là nhà đầu tư chứng khoán chuyên nghiệp, có kiến thức và kinh nghiệm nhất định. Vì vậy, cần xem xét liệu có nhất thiết phải áp dụng các yêu cầu quá chặt chẽ, tương tự như đối với phát hành ra công chúng, đối với nhóm sản phẩm này hay không.

Ông Hải cho rằng việc rà soát quy định cần hướng tới mục tiêu giảm gánh nặng tuân thủ không cần thiết cho doanh nghiệp, đồng thời vẫn bảo đảm minh bạch thông tin và bảo vệ nhà đầu tư. Đây là điều kiện quan trọng để thị trường trái phiếu doanh nghiệp phục hồi, qua đó bổ sung nguồn vốn trung và dài hạn cho nền kinh tế.

Bên cạnh thị trường vốn trong nước, ông Hải cũng đặt vấn đề về khả năng đáp ứng nhu cầu vốn của nền kinh tế trong giai đoạn tăng trưởng mới.

Với quy mô GDP Việt Nam đã đạt khoảng 500 tỷ USD trong năm trước, nhu cầu vốn để duy trì tốc độ tăng trưởng cao sẽ ngày càng lớn. Theo ông, cần đánh giá lại liệu nguồn lực nội tại, bao gồm tỷ lệ tiết kiệm và khả năng huy động vốn trong nước, có đủ đáp ứng nhu cầu đầu tư hay không.

“Nếu nguồn lực trong nước chưa đủ, chúng ta cần có giải pháp huy động thêm nguồn lực từ bên ngoài để hỗ trợ quá trình tăng trưởng”, ông nói.

Nguồn vốn bổ sung có thể đến từ đầu tư gián tiếp hoặc thông qua việc mở rộng các dự án, chương trình thu hút nhà đầu tư nước ngoài trực tiếp tham gia phát triển và vận hành các công trình hạ tầng. Đây cũng là hướng đi giúp nền kinh tế có thêm nguồn vốn dài hạn, giảm áp lực phải dồn toàn bộ nhu cầu tài trợ lên hệ thống tài chính trong nước.

Theo ông Hải, muốn hình thành một chu kỳ tăng trưởng mới với nền tảng bền vững, Việt Nam không chỉ cần thúc đẩy đầu tư mà còn phải tạo được cơ chế huy động và phân bổ vốn hiệu quả hơn. Trong đó, phát triển thị trường vốn, đa dạng hóa nguồn tài trợ và khơi thông dòng vốn tư nhân là những yêu cầu quan trọng để doanh nghiệp có thể tham gia sâu hơn vào quá trình tăng trưởng của nền kinh tế.