Chuyên gia cảnh báo: 'Rủi ro thuế Mỹ đã bắt đầu phản ánh vào đơn hàng xuất khẩu'

Mới đây, Văn phòng Đại diện Thương mại Mỹ (USTR) đề xuất áp thuế bổ sung 10% đối với hàng hóa từ Canada, Ecuador, Liên minh châu Âu (EU), Indonesia, Mexico, Pakistan, Argentina, Bangladesh, Campuchia, El Salvador, Guatemala, Malaysia, Đài Loan và Vương quốc Anh. Đối với 45 nền kinh tế còn lại đang trong diện điều tra, trong đó có Việt Nam, mức thuế bổ sung được đề xuất là 12,5%.

Theo lộ trình, USTR sẽ tiếp nhận đăng ký phát biểu và tóm tắt ý kiến trước ngày 22/6, nhận ý kiến bằng văn bản đến ngày 6/7 và tổ chức các phiên điều trần công khai từ ngày 7/7.

Trao đổi tại chương trình DataTalk | Macro Insight với chủ đề “Giải mã nhập siêu kỷ lục: Tỷ giá, lạm phát, lãi suất nửa cuối 2026 ra sao?”, TS. Nguyễn Tú Anh, Giám đốc Dự án Nghiên cứu về Kinh tế Vĩ mô tại Trung tâm Chuyển đổi Xanh Thông minh (Green-X), VinUniversity cho rằng thị trường đã bắt đầu phản ánh những lo ngại liên quan đến đề xuất thuế mới của Mỹ.

Ông dẫn chứng, trong 5 tháng đầu năm, xuất khẩu của một số ngành chủ lực như dệt may và da giày tăng trưởng khá thấp. Cụ thể, dệt may chỉ tăng khoảng 0,4%, trong khi giày dép tăng khoảng 0,2% so với cùng kỳ năm trước.

Theo ông Tú Anh, nhiều khả năng một phần đơn hàng xuất khẩu đang được các đối tác trì hoãn hoặc tạm thời giữ lại để chờ những tín hiệu rõ ràng hơn về chính sách thuế quan của Mỹ đối với các nhóm hàng liên quan.

Ông cũng lưu ý điểm khác biệt của đợt điều chỉnh lần này là sự phân hóa về mức thuế giữa các quốc gia. Nếu trước đây các biện pháp thuế quan được áp dụng tương đối rộng, khiến chênh lệch chi phí giữa các đối thủ cạnh tranh không quá lớn, thì hiện nay mức độ khác biệt về thuế giữa các quốc gia có thể tạo ra những tác động đáng kể tới dòng thương mại.

Theo vị chuyên gia, trong trường hợp Việt Nam phải chịu mức thuế cao hơn đáng kể so với các đối thủ cạnh tranh trực tiếp, tác động sẽ không chỉ dừng lại ở hoạt động xuất khẩu mà còn có thể ảnh hưởng tới các quyết định đầu tư và triển vọng thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI).

“Việc Việt Nam nằm trong danh sách điều tra theo Điều 301 của Mỹ là một rủi ro cần được theo dõi sát và có phương án ứng phó phù hợp”, ông Tú Anh nhấn mạnh.

Nguy cơ xuất khẩu tăng nhưng giá trị giữ lại giảm

Ở góc độ khác, ông Trần Ngọc Báu, Tổng Giám đốc Công ty Dữ liệu Kinh tế Tài chính WiGroup, cho rằng những đợt áp thuế trước đây đã tạo ra tác động đáng kể tới khu vực xuất khẩu của Việt Nam.

Theo ông, trước khi Mỹ gia tăng các biện pháp thuế quan đối với hàng hóa Trung Quốc, biên lợi nhuận xuất khẩu của doanh nghiệp Việt Nam thường duy trì ở mức 20-30%. Khi chuỗi cung ứng toàn cầu dịch chuyển, Việt Nam hưởng lợi nhờ thu hút thêm đơn hàng và gia tăng kim ngạch xuất khẩu.

Tuy nhiên, cùng với sự tăng trưởng về quy mô xuất khẩu, biên lợi nhuận lại có xu hướng giảm xuống còn khoảng 15-20%. Gần đây, tại một số nhóm hàng xuất khẩu chủ lực, biên lợi nhuận tiếp tục thu hẹp, phản ánh thực tế phần giá trị gia tăng giữ lại trong nước đang giảm dần.

“Nếu xu hướng này kéo dài, Việt Nam có thể rơi vào tình trạng xuất khẩu vẫn tăng nhưng giá trị tạo ra trong nước thấp, thậm chí gây thêm áp lực lên cán cân thương mại”, ông Báu cảnh báo.

Theo ông, trước những thay đổi trong chính sách thương mại toàn cầu, doanh nghiệp cần theo dõi sát diễn biến thuế quan để chủ động xây dựng phương án sản xuất và kinh doanh phù hợp.

Đồng thời, Việt Nam cần đẩy mạnh tỷ lệ nội địa hóa, nâng cao hàm lượng công nghệ và giá trị gia tăng trong chuỗi sản xuất, giảm phụ thuộc vào mô hình gia công, lắp ráp vốn đang bộc lộ nhiều hạn chế.

Đẩy nhanh quá trình nâng cấp chuỗi giá trị

Ở góc nhìn tích cực hơn, PGS.TS Nguyễn Hữu Huân, Phó Chủ tịch Cơ quan Điều hành Trung tâm Tài chính Quốc tế Việt Nam tại TP.HCM, cho rằng các biện pháp thuế quan của Mỹ không phải là thách thức hoàn toàn mới đối với Việt Nam.

Theo ông, nền kinh tế Việt Nam đã nhiều lần đối mặt với các biện pháp phòng vệ thương mại và điều chỉnh chính sách từ các thị trường lớn. Trong trường hợp Mỹ áp dụng thêm mức thuế bổ sung như đề xuất hiện nay, chênh lệch thuế giữa Việt Nam và nhiều đối thủ cạnh tranh trực tiếp chưa quá lớn, do đó vẫn còn dư địa để ứng phó.

Tuy vậy, vị chuyên gia cũng cho rằng những tác động đối với hoạt động xuất khẩu là điều không thể bỏ qua.

Để giảm thiểu rủi ro, ông Huân khuyến nghị Việt Nam tiếp tục đa dạng hóa thị trường xuất khẩu, tránh phụ thuộc quá lớn vào một thị trường đơn lẻ như Mỹ.

Bên cạnh đó, doanh nghiệp Việt Nam cần tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu, nâng cao vai trò trong chuỗi giá trị thay vì chỉ tập trung vào gia công và lắp ráp. Điều này không chỉ giúp gia tăng giá trị nội địa mà còn hạn chế nguy cơ Việt Nam trở thành điểm trung chuyển hàng hóa trong bối cảnh các quốc gia ngày càng siết chặt kiểm soát thương mại.

Về dài hạn, ông Huân cho rằng Việt Nam cần đẩy nhanh quá trình chuyển đổi mô hình tăng trưởng, phát triển các ngành có hàm lượng công nghệ và giá trị gia tăng cao hơn.

“Đây không chỉ là giải pháp ứng phó với các biện pháp thuế quan mà còn là điều kiện cần thiết để nâng cao năng lực cạnh tranh của hàng hóa Việt Nam trong chuỗi cung ứng toàn cầu”, ông Huân nhấn mạnh.