ESG không còn là 'báo cáo cho đẹp', doanh nghiệp thiếu dữ liệu có thể mất đơn hàng

Khách hàng “soi” từ vùng nguyên liệu đến phát thải

Các tiêu chuẩn môi trường, xã hội và quản trị (ESG) đang thâm nhập sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu, không còn giới hạn ở những tập đoàn lớn hay các bản báo cáo phát triển bền vững.

Tại thị trường EU, các quy định mới đang biến những cam kết về phát triển bền vững thành yêu cầu cụ thể đối với doanh nghiệp xuất khẩu.

Một ví dụ là Quy định chống phá rừng của EU (EUDR). Theo quy định này, doanh nghiệp ở khâu đầu chuỗi cung ứng khi đưa hàng hóa vào EU hoặc xuất khẩu khỏi thị trường này phải thực hiện trách nhiệm giải trình.

Hàng hóa phải được chứng minh không sản xuất trên đất bị phá rừng sau ngày 31/12/2020, không gây suy thoái rừng đối với sản phẩm gỗ và được sản xuất hợp pháp tại quốc gia xuất xứ.

Quy trình trách nhiệm giải trình gồm thu thập thông tin, đánh giá rủi ro và giảm thiểu rủi ro. Đáng chú ý, doanh nghiệp phải cung cấp chính xác tọa độ địa lý của từng khu đất sản xuất.

Các dữ liệu này được đưa vào Tuyên bố trách nhiệm giải trình (DDS) trên hệ thống thông tin của EU để nhận mã định danh trước khi làm thủ tục hải quan. Hồ sơ phải được lưu trữ trong 5 năm và rà soát định kỳ.

Trong khi đó, Cơ chế Điều chỉnh Biên giới Carbon (CBAM) đã bước vào giai đoạn chính thức từ ngày 1/1/2026 đối với các nhóm hàng như xi măng, sắt thép, nhôm, phân bón, điện và hydro.

Nhà nhập khẩu tại EU phải khai báo lượng phát thải hàm chứa trong hàng hóa và mua chứng chỉ CBAM tương ứng. Điều này khiến dữ liệu phát thải trở thành một phần ngày càng quan trọng trong hoạt động xuất khẩu.

Nói cách khác, doanh nghiệp muốn bán hàng vào EU không chỉ phải chứng minh sản phẩm được sản xuất như thế nào mà còn phải trả lời được những câu hỏi như nguyên liệu đến từ đâu, sản xuất ở đâu và phát thải bao nhiêu.

ESG trở thành một phần của năng lực cạnh tranh

Sức ép ESG không chỉ đến trực tiếp từ các quy định của cơ quan quản lý mà còn lan truyền thông qua các tập đoàn lớn trong chuỗi cung ứng.

Trước yêu cầu báo cáo phát triển bền vững ngày càng cao, nhiều tập đoàn có xu hướng yêu cầu nhà cung cấp cung cấp dữ liệu về môi trường, xã hội và quản trị. Điều này tạo thêm áp lực đối với các doanh nghiệp sản xuất, gia công quy mô nhỏ.

Tuy nhiên, EU cũng đang có những điều chỉnh nhằm giảm gánh nặng báo cáo cho doanh nghiệp. Các tiêu chuẩn báo cáo phát triển bền vững châu Âu sửa đổi (ESRS) đã cắt giảm đáng kể số lượng chỉ tiêu dữ liệu bắt buộc, đồng thời đưa ra cơ chế giới hạn thông tin trong chuỗi giá trị.

Theo cơ chế này, doanh nghiệp thuộc phạm vi CSRD không được yêu cầu các nhà cung cấp có từ 1.000 lao động trở xuống cung cấp lượng dữ liệu vượt quá phạm vi của tiêu chuẩn báo cáo tự nguyện. Các doanh nghiệp siêu nhỏ còn được áp dụng mức bảo vệ cao hơn.

Dù vậy, việc giảm gánh nặng báo cáo không đồng nghĩa yêu cầu ESG biến mất. Ngược lại, doanh nghiệp vẫn phải xây dựng năng lực quản trị dữ liệu và đáp ứng những yêu cầu cốt lõi của đối tác.

Theo PGS.TS. Mai Quang Vinh, Phó chủ tịch Thường trực kiêm Tổng thư ký Hiệp hội Chuyển đổi Xanh Việt Nam, doanh nghiệp không thể tự nhận mình “xanh” nếu nguyên liệu đầu vào đến từ một chuỗi cung ứng thiếu minh bạch. Vì vậy, quản trị nhà cung cấp không thể chỉ dừng ở giá và chất lượng mà cần tính đến các tiêu chí ESG.

Với các ngành có chuỗi cung ứng nhiều tầng như nông nghiệp, thực phẩm, dệt may, đồ gỗ và điện tử, yêu cầu này càng trở nên rõ nét. Doanh nghiệp cần kiểm soát tốt nguồn nguyên liệu, phát thải, điều kiện lao động và các tiêu chuẩn môi trường trong toàn bộ chuỗi.

Trong bối cảnh các rào cản xanh ngày càng gắn với thương mại quốc tế, lợi thế cạnh tranh sẽ không còn chỉ thuộc về doanh nghiệp có giá thấp hay giao hàng nhanh. Những doanh nghiệp sở hữu hệ thống dữ liệu minh bạch, có khả năng giải trình nguồn gốc nguyên liệu, quy trình sản xuất, lượng phát thải và điều kiện lao động sẽ có nhiều lợi thế hơn trong việc giữ đơn hàng và tham gia sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu.