HSBC: Việt Nam đang nổi lên như một mắt xích quan trọng trong chuỗi cung ứng AI

Xuất khẩu điện tử 160 tỷ USD, Trung Quốc gia tăng hiện diện tại Việt Nam

Trong báo cáo phân tích triển vọng chuỗi cung ứng AI, ông Frederic Neumann, Chuyên gia Kinh tế trưởng khu vực châu Á và Đồng Trưởng bộ phận Nghiên cứu Đầu tư Toàn cầu khu vực châu Á, cùng ông Justin Feng, Chuyên gia kinh tế khu vực châu Á của HSBC, nhận định siêu chu kỳ AI vẫn đang duy trì đà tăng trưởng mạnh mẽ.

Chỉ số nhà quản trị mua hàng (PMI) trong lĩnh vực điện tử cho thấy hoạt động sản xuất tiếp tục bền bỉ, đơn hàng mở rộng ở các nhóm điện tử công nghiệp, điện tử tiêu dùng và máy tính trên toàn châu Á cũng như thế giới.

Xu hướng này mở ra cơ hội đáng kể cho Việt Nam. Dù chưa sản xuất được những dòng chip logic tiên tiến nhất hay bộ nhớ băng thông cao, Việt Nam đã tham gia vào một số công đoạn cung cấp linh kiện thiết yếu cho trung tâm dữ liệu, như tủ mạng máy chủ, bảng mạch in. Đáng chú ý, lĩnh vực lắp ráp và kiểm thử bán dẫn thuê ngoài (OSAT) cũng đang nổi lên, góp phần đưa Việt Nam tiến sâu hơn vào chuỗi cung ứng bán dẫn phục vụ AI.

Theo HSBC, vị thế hiện tại của Việt Nam là kết quả của quá trình tích lũy năng lực sản xuất và lắp ráp kéo dài nhiều năm trong ngành điện tử, lĩnh vực vốn có sự cạnh tranh gay gắt từ Nhật Bản, Hàn Quốc, Đài Loan (Trung Quốc), Trung Quốc đại lục, Singapore, Malaysia và Thái Lan.

Từ nền tảng sản xuất điện thoại thông minh, thiết bị âm thanh, màn hình, đồ gia dụng đến chip cấp thấp và hàng điện tử tiêu dùng, Việt Nam từng bước hình thành hệ sinh thái công nghiệp điện tử. Quy mô xuất khẩu phản ánh rõ sự chuyển dịch này.

Theo số liệu được chuyên gia HSBC dẫn lại, năm ngoái, kim ngạch xuất khẩu máy móc điện và điện tử của Việt Nam đạt 160 tỷ USD, tương đương khoảng 30% GDP.

Một trong những động lực quan trọng là sự hiện diện của các tập đoàn nước ngoài. Samsung và LG đã xây dựng những cụm công nghiệp quy mô lớn, kéo theo mạng lưới nhà cung ứng và tạo nền tảng cho hoạt động sản xuất điện tử tại Việt Nam.

Gần đây, dòng vốn đầu tư trực tiếp ra nước ngoài (ODI) từ Trung Quốc đại lục tiếp tục bổ sung động lực mới. Trong ba năm qua, tổng dòng vốn ODI từ Trung Quốc đại lục vào Việt Nam đạt khoảng 9 tỷ USD, đưa Việt Nam trở thành một trong những điểm đến tiếp nhận vốn Trung Quốc lớn nhất Đông Nam Á.

Đáng chú ý, HSBC cho rằng Việt Nam đang hưởng lợi từ quá trình tái định hình công nghiệp của Trung Quốc. Nền kinh tế này không còn chỉ giữ vai trò “công xưởng của thế giới” mà đang chuyển sang vị thế “công xưởng của các nhà máy của thế giới”, cung cấp linh kiện và thiết bị cho các cơ sở sản xuất tại nhiều quốc gia.

Chuyên gia HSBC nhận định: “Không nền kinh tế nào ở Đông Nam Á ghi nhận mức tăng nhập khẩu linh kiện trung gian từ Trung Quốc nhiều như Việt Nam”.

Làn sóng cung ứng linh kiện này giúp Việt Nam có thêm nguồn nguyên liệu đầu vào, tạo việc làm, mở rộng cơ hội kinh doanh và tăng khả năng tham gia vào các chuỗi sản xuất khu vực có tính cạnh tranh cao.

Với các nhà sản xuất Trung Quốc, Việt Nam có sức hấp dẫn nhờ nền tảng công nghiệp điện tử được hình thành từ trước, đặc biệt thông qua dòng vốn đầu tư của Hàn Quốc. Bên cạnh đó, lực lượng lao động tương đối trẻ, chi phí cạnh tranh và kỹ năng phù hợp với yêu cầu sản xuất cũng là những lợi thế đáng kể.

Không thể chỉ làm khâu lắp ráp trong chuỗi cung ứng AI

Dù có nhiều lợi thế, HSBC lưu ý Việt Nam vẫn chủ yếu đảm nhiệm khâu lắp ráp cuối cùng, trong khi các doanh nghiệp Trung Quốc và Hàn Quốc cung cấp những linh kiện, thiết bị có giá trị gia tăng cao hơn.

Đây là điểm nghẽn đáng chú ý trong quá trình thu hút đầu tư công nghệ. Việc gia tăng kim ngạch xuất khẩu hay tiếp nhận thêm dòng vốn nước ngoài chưa đồng nghĩa doanh nghiệp trong nước đã làm chủ công nghệ, thiết kế sản phẩm hoặc những công đoạn tạo ra giá trị lớn nhất.

Nói cách khác, Việt Nam có thể tham gia ngày càng sâu vào chuỗi cung ứng AI nhưng phần giá trị kinh tế giữ lại trong nước chưa chắc tăng tương ứng nếu năng lực của doanh nghiệp nội địa không được cải thiện.

Thách thức còn đến từ chính triển vọng của ngành AI. Theo HSBC, sự bùng nổ đầu tư vào lĩnh vực này không đồng nghĩa mọi khoản chi tiêu đều mang lại hiệu quả. Mối lo ngại của nhà đầu tư về quy mô chi tiêu vốn và khả năng sinh lời đang gia tăng.

Trong khi đó, việc mở rộng các trung tâm dữ liệu phải đối mặt với những giới hạn về năng lượng, đất đai, nguồn nước, quy định quản lý và năng lực sản xuất. Những yếu tố này có thể ảnh hưởng đến tiến độ triển khai dự án cũng như khả năng tận dụng làn sóng đầu tư AI của các nền kinh tế tiếp nhận vốn.

Theo HSBC, bước đi tiếp theo của Việt Nam không đơn thuần là mở rộng công suất nhà máy, mà phải nâng cấp vị trí trong các chuỗi cung ứng công nghiệp.

Trung Quốc là một tiền lệ đáng chú ý. Từ vị thế địa điểm lắp ráp sản phẩm cho các tập đoàn đa quốc gia, nước này từng bước phát triển năng lực công nghệ, hình thành các doanh nghiệp đủ sức cạnh tranh với những tập đoàn hàng đầu thế giới.

Việt Nam cũng có cơ sở để kỳ vọng vào quá trình chuyển đổi tương tự. Trong thập kỷ qua, nước ta ghi nhận mức gia tăng độ phức tạp của cơ cấu xuất khẩu lớn nhất châu Á, với động lực chính đến từ lĩnh vực điện tử. Nền tảng công nghiệp còn tương đối trẻ cũng tạo dư địa để tiếp tục nâng cấp năng lực sản xuất.

Tuy nhiên, cơ hội này không tự động chuyển hóa thành lợi thế dài hạn. Chuyên gia HSBC nhấn mạnh: “Lợi thế đó chỉ có thể duy trì nếu Việt Nam tận dụng thời điểm AI để xây dựng năng lực, chứ không chỉ mở rộng công suất”.

Điều đó đòi hỏi Việt Nam phải phát triển sâu hơn mạng lưới nhà cung ứng trong nước, tăng khả năng tiếp nhận bí quyết kỹ thuật và kinh nghiệm thương mại từ đối tác nước ngoài, đồng thời nâng cao năng lực công nghệ của doanh nghiệp nội địa.

Làn sóng AI vì thế không chỉ là cơ hội thu hút thêm vốn đầu tư hay gia tăng xuất khẩu điện tử. Quan trọng hơn, đây là phép thử đối với khả năng chuyển đổi mô hình công nghiệp của Việt Nam: từ một điểm đến sản xuất, lắp ráp thành mắt xích có năng lực công nghệ và giá trị gia tăng cao hơn trong chuỗi cung ứng toàn cầu.