Nữ kỹ sư Việt chế tạo máy biến áp 500kV đầu tiên tại Đông Nam Á, được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lao động

Tạo dấu ấn với nhiều thành công lớn của ngành điện

Trong giai đoạn những năm đầu sau ngày đất nước thống nhất, khi các thiết bị điện công suất lớn vẫn phụ thuộc chủ yếu vào nguồn nhập khẩu, một nữ kỹ sư Việt Nam đã dành hàng chục năm theo đuổi mục tiêu làm chủ công nghệ chế tạo máy biến áp siêu cao áp.

Đó là kỹ sư Nguyễn Thị Nguyệt, người có vai trò quan trọng trong việc nghiên cứu, thiết kế thành công các dòng máy biến áp 110kV, 220kV và 500kV, góp phần đưa Việt Nam trở thành quốc gia đầu tiên tại Đông Nam Á và là một trong 12 nước trên thế giới chế tạo được máy biến áp 500kV.

Kỹ sư Nguyễn Thị Nguyệt sinh năm 1950 tại xã Quỳnh Lương, huyện Quỳnh Lưu cũ, tỉnh Nghệ An trong một gia đình thuần nông. Bà từng học tại Trường cấp III Quỳnh Lưu II, nay là Trường THPT Quỳnh Lưu II. Sau khi tốt nghiệp phổ thông, bà thi đỗ Đại học Bách khoa Hà Nội, trở thành sinh viên khóa K14 khoa Điện của trường.

Sau 5 năm học tập và rèn luyện, Nguyễn Thị Nguyệt tốt nghiệp loại xuất sắc ngay trước thời điểm Giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước ngày 30/04/1975. Với tấm bằng kỹ sư điện, bà được phân công công tác tại Tổng Công ty Thiết bị điện Đông Anh (EEMC), bắt đầu hành trình nghiên cứu và chế tạo các thiết bị điện phục vụ hệ thống điện quốc gia.

Trong nhiều năm làm việc tại EEMC, bà cùng các đồng nghiệp tham gia nhiều đề tài nghiên cứu nhằm từng bước làm chủ công nghệ sản xuất thiết bị điện trong nước. Mong muốn người Việt Nam có thể sử dụng những sản phẩm do chính các kỹ sư Việt Nam thiết kế và chế tạo đã thôi thúc bà theo đuổi việc nghiên cứu các dòng máy biến áp công suất lớn, vốn trước đó phải nhập khẩu hoàn toàn từ nước ngoài.

Bước ngoặt quan trọng đến vào năm 2002 khi nhóm nghiên cứu có sự tham gia của kỹ sư Nguyễn Thị Nguyệt chế tạo thành công máy biến áp 110kV. Đây là lần đầu tiên Việt Nam tự nghiên cứu, thiết kế và sản xuất được dòng máy biến áp này, tạo nền tảng cho việc phát triển các sản phẩm có công suất lớn hơn trong tương lai.

Tiếp nối thành công đó, năm 2003, bà triển khai đề tài khoa học cấp Nhà nước về nghiên cứu, thiết kế và chế tạo máy biến áp 220kV - thiết bị giữ vai trò quan trọng trong hệ thống truyền tải điện quốc gia. Sau thời gian nghiên cứu và thử nghiệm, chiếc máy biến áp 220kV đầu tiên của Việt Nam cũng như của khu vực Đông Nam Á đã được hoàn thiện, đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế về kỹ thuật và chất lượng.

Những sản phẩm này sau đó được đưa vào vận hành tại nhiều công trình điện trên cả nước, với chi phí thấp hơn khoảng 20% so với thiết bị nhập khẩu cùng loại, góp phần tiết kiệm đáng kể nguồn vốn đầu tư.

Ngay cả khi đến tuổi nghỉ hưu, kỹ sư Nguyễn Thị Nguyệt vẫn tiếp tục gắn bó với công việc chuyên môn. Đúng ngày nhận quyết định nghỉ hưu, bà lên đường tới Nhà máy Thủy điện Ialy để tham gia sửa chữa một máy biến áp 500kV nhập khẩu. Chuyến công tác đã giúp bà có thêm kinh nghiệm thực tiễn về cấu tạo và nguyên lý vận hành của dòng thiết bị siêu cao áp này. Sau khi trở về Hà Nội, bà tiếp tục được lãnh đạo đơn vị mời làm việc với vai trò chuyên gia.

Nhận Giải thưởng Nhà khoa học nữ xuất sắc và danh hiệu Anh hùng Lao động

Khi đề xuất dự án nghiên cứu và chế tạo máy biến áp 500kV, bà đối mặt với không ít băn khoăn từ các đơn vị liên quan. Tại một cuộc họp với lãnh đạo ngành điện, trước những ý kiến lo ngại về mức độ rủi ro của dự án có quy mô đầu tư lớn, bà đã bày tỏ quan điểm: "Nghiên cứu khoa học luôn đòi hỏi tinh thần dám thử thách. Nếu không chấp nhận những khó khăn và thách thức, sẽ rất khó tạo ra những bước tiến mới cho khoa học và công nghệ".

Với quyết tâm theo đuổi mục tiêu đã đề ra, bà kiến nghị thành lập nhóm nghiên cứu chuyên trách về thiết kế máy biến áp 500kV và cam kết chịu trách nhiệm đối với dự án. Sau khi hoàn thiện bản thiết kế ban đầu, bà mời các chuyên gia nước ngoài đến đánh giá và góp ý. Dù vẫn có những ý kiến nghi ngờ khả năng thành công, nhóm nghiên cứu tiếp tục hoàn thiện sản phẩm theo đúng kế hoạch.

Nhắc lại quãng thời gian thực hiện dự án, bà từng chia sẻ: "Trong suốt quá trình nghiên cứu, tôi luôn suy nghĩ về chiếc máy biến áp. Từ những giờ làm việc đến sinh hoạt hằng ngày, các phương án thiết kế và giải pháp kỹ thuật luôn hiện hữu trong tâm trí. Mỗi khi gặp khó khăn, tôi lại tự nhắc mình phải kiên trì để hoàn thành mục tiêu đã đặt ra".

Sau gần 3 năm nghiên cứu, thiết kế và chế tạo với sự tham gia của tập thể cán bộ, kỹ sư EEMC, ngày 07/10/2010, chiếc máy biến áp 500kV đầu tiên do Việt Nam sản xuất đã được đóng điện thành công. Đây là máy biến áp 500kV đầu tiên được chế tạo tại Đông Nam Á, đưa Việt Nam trở thành quốc gia thứ 12 trên thế giới làm chủ công nghệ sản xuất thiết bị này. Công trình cũng được lựa chọn gắn biển chào mừng Đại lễ 1.000 năm Thăng Long - Hà Nội.

Máy biến áp điện lực ba pha 500kV do nhóm nghiên cứu của kỹ sư Nguyễn Thị Nguyệt thực hiện đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế IEC-60076. Sản phẩm được chế tạo với chi phí khoảng 120 tỷ đồng, thấp hơn đáng kể so với mức giá khoảng 150 tỷ đồng của thiết bị nhập khẩu cùng loại.

Việc làm chủ công nghệ chế tạo máy biến áp 500kV không chỉ góp phần đáp ứng nhu cầu của hệ thống điện quốc gia mà còn tạo điều kiện đào tạo đội ngũ kỹ sư, công nhân kỹ thuật trình độ cao, đồng thời tạo việc làm cho hàng nghìn lao động trong nước.

Sự kiện chế tạo thành công máy biến áp 500kV được xem là dấu mốc quan trọng của ngành công nghiệp thiết bị điện Việt Nam. Thành tựu này góp phần giảm áp lực cho hệ thống truyền tải điện quốc gia, đồng thời khẳng định năng lực nghiên cứu, thiết kế và chế tạo của đội ngũ kỹ sư Việt Nam trong lĩnh vực công nghệ điện cao áp.

Với những đóng góp nổi bật cho khoa học và công nghệ, kỹ sư Nguyễn Thị Nguyệt đã được trao tặng nhiều danh hiệu và phần thưởng. Năm 2004, bà nhận Giải thưởng Nhà khoa học nữ xuất sắc của Tổ chức Sở hữu trí tuệ thế giới (WIPO) nhờ công trình nghiên cứu máy biến áp 220kV.

Tháng 08/2006, bà được Chủ tịch nước phong tặng danh hiệu Anh hùng Lao động. Đến năm 2014, WIPO tiếp tục trao Giải thưởng Nhà khoa học nữ xuất sắc cho công trình nghiên cứu máy biến áp 500kV, ghi nhận những đóng góp của bà đối với sự phát triển của ngành điện Việt Nam.