Ông Trump bất ngờ tuyên bố Mỹ sẽ ngừng viện trợ cho Israel, hé lộ thỏa thuận bí mật từ nhiều tháng trước

Theo Reuters, Tổng thống Donald Trump ngày 3/11 bất ngờ thông báo Washington sẽ ngừng cung cấp khoản viện trợ thường niên khoảng 4 tỷ USD cho Israel sau năm 2026, nhưng vẫn tiếp tục bán vũ khí cho đồng minh thân cận tại Trung Đông.

Phát biểu trên chương trình Fox & Friends của Fox News, ông Trump cho biết quyết định này đã được thống nhất với Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu từ nhiều tháng trước.

"Ông Netanyahu và tôi đã đạt một thỏa thuận. Chúng ta vẫn đang viện trợ cho Israel 4 tỷ USD mỗi năm, nhưng từ nhiều tháng trước đã nhất trí sẽ dừng lại. Đến cuối năm nay, chúng ta sẽ không còn chi khoản tiền đó cho Israel", nhà lãnh đạo Mỹ nói.

Ông Trump khẳng định Israel hiện là một quốc gia phát triển và không còn cần đến khoản hỗ trợ tài chính thường niên từ Washington. Tuy nhiên, Mỹ vẫn sẵn sàng giúp đỡ nếu Israel thực sự cần thiết.

Tuyên bố được đưa ra đúng ngày 3/11, khi cử tri Mỹ đi bỏ phiếu trong cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ quyết định quyền kiểm soát Quốc hội trong 2 năm cuối nhiệm kỳ của Tổng thống Trump.

Đáng chú ý, ông Trump thừa nhận việc tiếp tục viện trợ quân sự cho Israel đang trở thành một bất lợi chính trị đối với đảng Cộng hòa, khi nhiều ứng viên Dân chủ sử dụng vấn đề này để chỉ trích chính quyền.

Theo ông, các chính trị gia cánh tả và một bộ phận đảng Dân chủ thường sử dụng khoản viện trợ này để chỉ trích chính quyền, trong bối cảnh nhiều cử tri Mỹ phản đối việc Washington tiếp tục hỗ trợ quân sự quy mô lớn cho Israel.

Ông Trump cho rằng việc chấm dứt viện trợ sẽ loại bỏ một trong những lý do mà các đối thủ chính trị đang sử dụng để công kích đảng Cộng hòa.

Vì sao Mỹ muốn dừng khoản viện trợ hàng tỷ USD?

Trong nhiều thập kỷ, viện trợ quân sự cho Israel là một trong những chính sách nhận được sự ủng hộ tương đối rộng rãi từ cả 2 đảng lớn tại Mỹ. Tuy nhiên, tình hình đã thay đổi đáng kể kể từ khi Israel mở chiến dịch quân sự tại Dải Gaza sau cuộc tấn công do Hamas dẫn đầu vào tháng 10/2023.

Các hoạt động quân sự kéo dài cùng số thương vong lớn tại Gaza đã làm gia tăng sự phản đối đối với chính sách hỗ trợ Israel, đặc biệt trong nhóm cử tri và chính trị gia thuộc đảng Dân chủ.

Khảo sát do Đại học Quinnipiac thực hiện hồi tháng 6 cho thấy 48% cử tri Mỹ cho rằng Washington đang dành quá nhiều sự ủng hộ cho Israel.

Đáng chú ý, tỷ lệ này trong nhóm cử tri Dân chủ lên tới 66%, tăng mạnh so với mức 20% được ghi nhận khi câu hỏi tương tự lần đầu được đặt ra vào năm 2017. Xét trên toàn bộ cử tri, tỷ lệ cho rằng Mỹ ủng hộ Israel quá mức đã tăng từ 16% lên 48% trong cùng giai đoạn.

Sự thay đổi trong dư luận đang tác động trực tiếp đến các cuộc tranh cử tại Mỹ.

Trong năm qua, nhiều ứng viên Dân chủ có quan điểm chỉ trích Israel đã giành chiến thắng tại các cuộc bầu cử sơ bộ, trong khi một số nghị sĩ ôn hòa cũng ngày càng sẵn sàng đặt câu hỏi về chính sách viện trợ quân sự lâu nay.

Một trường hợp được ông Trump trực tiếp nhắc đến là Abdul El-Sayed, ứng viên Dân chủ tranh cử ghế Thượng viện tại bang Michigan.

Ông El-Sayed, người có thể trở thành thượng nghị sĩ Hồi giáo đầu tiên trong lịch sử Mỹ nếu đắc cử, đã công khai phản đối việc Washington viện trợ quân sự vô điều kiện cho Israel.

Trong cuộc phỏng vấn, Tổng thống Trump cho rằng những chính trị gia như El-Sayed đang tận dụng vấn đề viện trợ để gây bất lợi cho đảng Cộng hòa.

Không chỉ đảng Dân chủ, một bộ phận trong phong trào "Làm cho nước Mỹ vĩ đại trở lại" (MAGA) ủng hộ ông Trump cũng ngày càng chỉ trích Israel.

Những người này cho rằng Israel đã khiến Washington tham gia sâu hơn vào cuộc xung đột với Iran, trái với cam kết hạn chế can thiệp quân sự ở nước ngoài mà ông Trump từng đưa ra khi vận động tranh cử.

Cuộc xung đột kéo dài giữa Mỹ, Israel và Iran cũng đẩy giá xăng tại Mỹ tăng cao, góp phần gây sức ép lên tỷ lệ ủng hộ Tổng thống Trump.

Ông Jon Alterman, chuyên gia tại Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS) ở Washington, cho rằng thời điểm công bố quyết định là một chi tiết đặc biệt đáng chú ý.

Theo ông, câu hỏi đặt ra là vì sao Tổng thống Trump lựa chọn đúng ngày bầu cử để đưa ra tuyên bố, trong khi thị trường và giới quan sát đang đồn đoán Mỹ cùng Israel có thể tiến hành thêm một cuộc tấn công quân sự lớn nhằm vào Iran trong những ngày tới.

Thỏa thuận viện trợ còn hiệu lực đến năm 2028

Dù ông Trump tuyên bố Mỹ sẽ chấm dứt khoản hỗ trợ từ cuối năm nay, việc thực hiện trên thực tế vẫn còn nhiều vấn đề chưa được làm rõ.

Theo thỏa thuận ghi nhớ được Mỹ và Israel ký năm 2016, Washington cam kết cung cấp tổng cộng 38 tỷ USD viện trợ quân sự cho Israel trong 10 năm tài khóa, từ năm 2019 đến năm 2028.

Khoản hỗ trợ tương đương 3,8 tỷ USD mỗi năm, bao gồm nguồn tài chính để Israel mua sắm thiết bị quân sự và phát triển các hệ thống phòng thủ tên lửa. Điều này có nghĩa thỏa thuận hiện hành phải đến tháng 9/2028 mới hết hiệu lực, muộn hơn gần 2 năm so với thời hạn mà ông Trump vừa công bố.

Tổng thống Mỹ chưa giải thích Washington sẽ thực hiện việc chấm dứt viện trợ bằng cách nào, cũng như liệu khoản hỗ trợ có được cắt giảm ngay lập tức hay thông qua một lộ trình chuyển tiếp.

Một yếu tố khác là vai trò của Quốc hội Mỹ.

Dù Quốc hội đã thông qua luật cho phép triển khai chương trình viện trợ từ năm 2020, các khoản ngân sách cụ thể vẫn phải được Hạ viện và Thượng viện phê chuẩn hằng năm trước khi giải ngân. Do đó, kế hoạch dừng viện trợ không đơn thuần phụ thuộc vào thỏa thuận giữa lãnh đạo Mỹ và Israel mà còn liên quan đến quá trình lập pháp và phân bổ ngân sách tại Washington.

Trên thực tế, việc giảm dần sự phụ thuộc vào viện trợ Mỹ đã được giới lãnh đạo Israel thảo luận từ trước.

Trong cuộc phỏng vấn trên truyền hình Israel hồi tháng 10, Thủ tướng Netanyahu cảnh báo người dân rằng các khoản viện trợ quốc phòng hàng chục tỷ USD từ Mỹ sẽ không tiếp tục mãi mãi.

Ông cho rằng Israel cần chuẩn bị cho giai đoạn nguồn hỗ trợ tài chính từ Washington giảm dần, trong bối cảnh môi trường chính trị Mỹ đã thay đổi.

Tuy nhiên, cho đến thời điểm Reuters đưa tin, cả Nhà Trắng và Văn phòng Thủ tướng Israel đều chưa phản hồi yêu cầu bình luận về tuyên bố mới của Tổng thống Trump.

Israel phản ứng, quan hệ quân sự Mỹ và Israel đứng trước thay đổi

Tuyên bố bất ngờ từ Washington đã gây tranh cãi tại Israel, nơi chính trường đang rơi vào tình trạng bế tắc sau cuộc bầu cử ngày 27/10.

Trong cuộc bỏ phiếu này, Thủ tướng Netanyahu mất thế đa số cầm quyền, nhưng các đối thủ cũng chưa giành được đủ lợi thế để nhanh chóng thành lập chính phủ thay thế. Kết quả khiến Israel đứng trước khả năng phải trải qua các cuộc đàm phán liên minh kéo dài.

Ông Gadi Eisenkot, lãnh đạo khối đối lập đang tìm cách thay thế ông Netanyahu, chỉ trích việc những thay đổi lớn trong quan hệ an ninh giữa Mỹ và Israel được công bố qua truyền thông thay vì thông qua các kênh chính thức.

Theo ông Eisenkot, việc cả cơ quan an ninh lẫn người dân Israel phải biết về thay đổi trong khuôn khổ quan hệ chiến lược qua báo chí cho thấy những vấn đề nghiêm trọng trong cách điều hành của ông Netanyahu.

Tại Mỹ, phản ứng cũng xuất hiện từ cả 2 đảng.

Hạ nghị sĩ Cộng hòa Don Bacon cho biết điều khiến ông đặc biệt lo ngại là phía Israel dường như không được thông báo đầy đủ về quyết định. Trong khi đó, Hạ nghị sĩ Dân chủ Ro Khanna tuyên bố việc chấm dứt hoàn toàn viện trợ cho Israel sẽ là một phần trong chương trình nghị sự của đảng nếu giành quyền kiểm soát Quốc hội.

Tuy nhiên, việc Washington giảm hoặc chấm dứt viện trợ trực tiếp không đồng nghĩa quan hệ quốc phòng giữa 2 nước sẽ bị cắt đứt.

Mỹ vẫn là đối tác cung cấp vũ khí, công nghệ và hỗ trợ an ninh quan trọng của Israel. Ngay trong tuyên bố ngày 3/11, ông Trump cũng khẳng định Washington sẽ tiếp tục bán vũ khí cho đồng minh Trung Đông.

Hai nước đồng thời đang thảo luận về mô hình hợp tác quốc phòng mới, trong đó chú trọng phát triển công nghệ quân sự và phối hợp giữa các ngành công nghiệp quốc phòng.

Hồi mùa hè, Hạ viện Mỹ đã thông qua một điều khoản trong dự luật Ủy quyền Quốc phòng năm tài khóa 2027, còn gọi là Mục 219, nhằm tăng cường hợp tác công nghệ quân sự giữa Mỹ và Israel. Điều khoản này hướng tới việc mở rộng phối hợp nghiên cứu, phát triển và ứng dụng công nghệ quốc phòng giữa 2 nước.

Tuy nhiên, hàng chục tổ chức phi chính phủ đã lên tiếng phản đối, cho rằng đề xuất có thể tạo ra những rủi ro nghiêm trọng và kêu gọi các nghị sĩ loại bỏ nội dung này.

Những diễn biến trên cho thấy quan hệ quân sự Mỹ và Israel có thể bước vào giai đoạn điều chỉnh đáng kể, khi Washington tìm cách giảm gánh nặng viện trợ trực tiếp nhưng vẫn duy trì hợp tác quốc phòng sâu rộng.

Dù vậy, việc khoản viện trợ khoảng 4 tỷ USD mỗi năm có thực sự chấm dứt vào cuối năm 2026 hay không vẫn phụ thuộc vào các bước triển khai tiếp theo của chính quyền Trump, phản ứng từ Israel và quyết định ngân sách của Quốc hội Mỹ.