Siêu dự án đường sắt cao tốc hơn 350km/h có nguy cơ đội vốn lên 6 triệu tỷ đồng, sau 18 năm vẫn chưa có đường ray

Khoảng 18 năm sau khi người dân California bỏ phiếu thông qua kế hoạch xây dựng đường sắt cao tốc có thể di chuyển giữa San Francisco và Los Angeles trong chưa đầy ba giờ, dự án hiện đã đội vốn thêm hàng chục tỷ USD, chậm tiến độ nhiều năm và vẫn chưa đặt được mét đường ray đầu tiên.

Cuộc trưng cầu ý dân năm 2008 được thông qua với tỷ lệ sít sao, 52,7% phiếu thuận và 47,3% phiếu chống, mở đường cho dự án cơ sở hạ tầng lớn nhất đang được triển khai tại Mỹ. Một đạo luật khi đó quy định dự án phải hoàn thành vào năm 2020, trong khi kế hoạch kinh doanh ban đầu của California High-Speed Rail Authority ước tính chi phí ở mức 33 tỷ USD.

Sau nhiều năm tranh chấp pháp lý, chi phí vượt dự toán, thay đổi lãnh đạo và những bất đồng chính trị, tổng vốn đầu tư hiện được ước tính lên tới 126 tỷ USD (hơn 3,2 triệu tỷ đồng), với kịch bản cao nhất có thể lên tới 231 tỷ USD (khoảng 6 triệu tỷ đồng). Dự án hiện không được kỳ vọng vận hành hoàn chỉnh trước năm 2040.

Kể từ năm 2008, cơ quan phụ trách dự án đã chi khoảng 15 tỷ USD để mua hàng nghìn khu đất và xây dựng những cầu vượt khổng lồ, nền đường sắt, tường chắn cùng nhiều công trình bê tông khác. Những công trình này hiện trải dài nổi bật giữa khu vực Central Valley của California. Dự án đã tạo ra hàng nghìn việc làm.

Tuy nhiên, Tổng thanh tra của cơ quan này ước tính dự án có thể “cạn kiệt nguồn vốn hiện có” sớm nhất vào năm tới, theo báo cáo công bố tháng 7.

“Đây là một thảm họa”, Thượng Nghị sĩ bang thuộc đảng Dân chủ Catherine Blakespear nói tại cuộc họp Ủy ban Giao thông hồi tháng 4, khi xem xét kế hoạch kinh doanh năm 2026 của dự án. “Tôi rất ủng hộ đường sắt và thực sự muốn dự án này thành công. Nhưng nghe những điều này khiến tôi có cảm giác chúng ta đang tiến lên chỉ với hy vọng và may rủi”.

Hiện tại, cơ quan quản lý đường sắt cao tốc đang tập trung hoàn thành đoạn tuyến ban đầu chạy qua Central Valley, sau đó mới tìm cách kết nối tuyến này với San Francisco và Los Angeles.

Tại Central Valley, dự án là một vấn đề gây chia rẽ sâu sắc.

“Bạn thực sự không thể nói quá to về chuyện này nếu chưa biết mọi người đứng về phía nào. Tôi ủng hộ tàu cao tốc, nhưng đây là một vấn đề gây chia rẽ”, Constance Peters, Trưởng ca tại nhà hàng The 18hundred ở Bakersfield, người lớn lên tại khu vực này, nói.

Trước đó, Peters từng làm việc cho một công ty bê tông tham gia xây dựng một số hạng mục của dự án đường sắt. “Người dân California có tiền. Chúng tôi muốn đi lại”, bà nói.

Công trình vẫn chưa vươn tới đầu phía Nam của đoạn tuyến đang được xây dựng, nơi sự phản đối vẫn rất mạnh mẽ. Tuyến đường dự kiến sẽ đi qua Shafter, một thị trấn có khoảng 24.000 dân.

“Con tàu sẽ chia đôi thị trấn của chúng tôi”, Gail Alvidrez, một người đã nghỉ hưu và sinh sống lâu năm tại địa phương, nói.

Shafter là thành phố duy nhất trên tuyến dự kiến bị chia cắt làm đôi nhưng không được bố trí nhà ga.

Vào một buổi tối mùa hè ấm áp tại Shafter, trẻ em chơi bóng chày, các gia đình đi dạo trong khu trung tâm để mua kem, còn những người đàn ông đội mũ cao bồi đứng trong công viên ngắm hoàng hôn.

Được thành lập từ năm 1938, Shafter vốn có nguồn gốc là một điểm dừng đường sắt. Nhưng dự án đường sắt cao tốc sẽ thay thế các tuyến đường Amtrak và đường sắt vận tải hiện hữu bằng một tuyến đường rộng hơn, chạy trên cao và được bao quanh bởi những bức tường cao 35 feet, tương đương gần 11 mét.

Người dân địa phương lo ngại dự án sẽ gây tổn hại cho các doanh nghiệp, bởi một số cơ sở kinh doanh sẽ phải nhường mặt bằng cho tuyến đường sắt.

Khi khu trung tâm bắt đầu đóng cửa vào buổi tối, một nhà hàng vẫn đông khách: El Michoacano, nằm cách đường ray chỉ một dãy nhà. Alvidrez cùng chồng dùng bữa tại đây.

“Họ sẽ phải phá bỏ các cửa hàng. Mà chúng tôi đâu có nhiều cửa hàng đến thế”, bà nói.

Người dân cũng cho rằng tàu cao tốc cùng quá trình xây dựng kéo dài sẽ phá vỡ sự yên bình của khu trung tâm.

Tại một cuộc họp hội đồng thành phố vào mùa thu năm ngoái, các quan chức đường sắt trình bày một số phương án được cho là có thể đẩy nhanh tiến độ xây dựng. Một khán phòng chật kín người đã lên tiếng phản đối cả những phương án mới lẫn việc xây dựng tuyến đường sắt nói chung.

Trong số các thành phố chịu ảnh hưởng bởi dự án đường sắt cao tốc, Thị trưởng Shafter Chad Givens cho rằng “không thành phố nào bị tác động ở mức độ như chúng tôi... Chúng tôi chẳng nhận được lợi ích gì”.

Hội đồng thành phố kêu gọi bang tìm một tuyến đường đi vòng qua Shafter.

Thị trưởng Givens cho biết việc phối hợp với California High-Speed Rail Authority rất khó khăn. “Khoảng bốn đến sáu tháng lại có một người mới được đưa đến đây và chúng tôi lại phải bắt đầu mọi thứ từ đầu”, ông nói.

Ian Choudri, Giám đốc điều hành của cơ quan quản lý đường sắt cao tốc, bác bỏ nhận định này và cho biết cơ quan sẽ liên hệ với thành phố trong những tuần tới.

Dù vậy, một số người dân vẫn hình dung được những lợi ích nếu tuyến tàu thực sự hoàn thành. “Nếu tôi có thể đến San Francisco trong hai giờ, tôi sẽ đi vào một ngày thứ Ba bình thường”, Jeinner Aviles, cư dân Bakersfield và là người điều hành nhà hàng El Michoacano do cha mình sở hữu, nói.

Tuy nhiên, Aviles vẫn hoài nghi. “Liệu tôi có được chứng kiến điều đó trong đời mình không?”, ông tự hỏi.

Cơ quan quản lý đường sắt cao tốc đưa Choudri về điều hành dự án vào năm 2024. Trước ông đã có ba giám đốc điều hành khác.

Thống đốc California Gavin Newsom từng gọi Choudri là “người quản lý lý tưởng” trong một thông cáo báo chí. Thống đốc cũng cam kết rằng “trong vài năm tới, giấc mơ đường sắt cao tốc tại California sẽ trở thành hiện thực, khi chúng ta bắt đầu đặt đường ray, thiết kế và xây dựng các nhà ga, đồng thời mua tàu”.

Với mong muốn sớm đưa tàu vào vận hành, Choudri cho biết ông đã rút ngắn khoảng 2,5 năm khỏi tiến độ bằng cách mua trước các vật liệu như tà vẹt bê tông, dây điện, cột và đá ballast rồi lưu trữ tại một bãi tập kết.

Theo ông, cách làm này cho phép các nhà thầu và đơn vị thi công chỉ cần “đến lấy vật liệu và bắt đầu đặt đường ray”.

Ông cho biết việc chuẩn bị vật tư trước đã giúp đẩy nhanh tiến độ. Dự án hiện kỳ vọng có thể đặt đoạn đường ray đầu tiên vào cuối năm nay.

Đoạn tuyến ban đầu nối Bakersfield với Merced dự kiến tiêu tốn 36 tỷ USD và đi vào hoạt động vào năm 2033. Dù bản thân đoạn tuyến này không được kỳ vọng có lãi, các quan chức xem đây là nền móng để tiếp tục mở rộng toàn bộ mạng lưới.

“Chẳng ai ở Bakersfield nói rằng: ‘Này, tôi muốn đi đến Merced’”, Joe Pearson, một cư dân Bakersfield, nói.

Theo một cuộc thăm dò do Politico, Citrin Center và Possibility Lab thực hiện năm ngoái, gần 2/3 người dân California muốn dự án đường sắt cao tốc tiếp tục được triển khai. Tuy nhiên, hơn một nửa cho rằng dự án sẽ không thể hoàn thành theo đúng kế hoạch.

Mùa hè năm ngoái, chính quyền Tổng thống Donald Trump đã rút 4 tỷ USD vốn liên bang dành cho dự án, với lý do dự án không đáp ứng các nghĩa vụ theo thỏa thuận cấp vốn.

Để bù đắp khoản thiếu hụt, California năm ngoái thông qua một đạo luật cho phép phân bổ 1 tỷ USD mỗi năm cho đến năm 2045 từ chương trình cap-and-trade. Nó là cơ chế định giá và mua bán hạn ngạch phát thải cho dự án.

Choudri đang tìm cách xin ứng trước khoản tiền này. Ông cũng tìm kiếm các nhà đầu tư tư nhân để duy trì dự án. Một liên danh quốc tế, trong đó có một quỹ quản lý lương hưu đến từ Quebec, hiện đang đánh giá các phương án tài trợ cho dự án đường sắt.

Choudri cho biết cơ quan quản lý vẫn cần mua thêm một số khu đất để xây dựng các đoạn mở rộng đến Merced và Bakersfield. Vị trí các nhà ga cũng chưa được chốt.

Tại Bakersfield, dự án đang tìm cách mua lại các bất động sản thông qua thỏa thuận đền bù và quyền trưng dụng đất của nhà nước để xây dựng nhà ga.

Doanh nhân Monty Singh cho biết ông đang kiện ngược lại. Ông sở hữu một trạm xăng Mobil trên khu đất mà cơ quan quản lý muốn sử dụng để xây nhà ga Bakersfield.

“Với số tiền họ đề nghị, tôi chẳng còn lựa chọn nào khác”, Singh nói. Tại Merced, chính quyền thành phố cũng đang phản đối các phương án xây dựng nhà ga.

Dù chính quyền bang vẫn nỗ lực thúc đẩy dự án, sự hoài nghi về khả năng hoàn thành vẫn rất lớn.

Tại cuộc họp Ủy ban Giao thông Thượng viện bang hồi tháng 4, Thượng Nghị sĩ bang Tony Strickland, thuộc đảng Cộng hòa, bày tỏ hoài nghi về khả năng hoàn thành dự án theo đúng kế hoạch. “Tôi không nghĩ dự án này sẽ bao giờ được xây dựng như những gì người dân California từng được hứa hẹn. Tôi biết mình sẽ không bỏ tiền đầu tư vào dự án này, nhưng vẫn chúc các bạn may mắn”, ông nói.

Ngay cả khi chính quyền bang đặt mục tiêu đưa đoạn tuyến đầu tiên vào vận hành năm 2033, câu hỏi lớn vẫn còn đó: Liệu giấc mơ tàu cao tốc của California có thực sự trở thành hiện thực, hay sẽ tiếp tục là một dự án khổng lồ với chi phí và thời gian ngày càng phình to?.

Được biết, các đoàn tàu của dự án được thiết kế để đạt tốc độ tối đa khoảng 354 km/h.