Thu hồi đất làm dự án, người dân phải được chia sẻ lợi ích thay vì chỉ nhận tiền đền bù?

Thu hồi đất để phát triển đô thị không chỉ làm thay đổi diện mạo thành phố mà còn tạo ra nhiều giá trị mới từ đất đai và hạ tầng. Điều được nhiều người dân quan tâm là những giá trị này sẽ được phân chia ra sao để người đã nhường đất cho các dự án cũng có thể cùng hưởng thành quả phát triển.

Chia sẻ về vấn đề này trong talkshow "Đất tăng giá sau mỗi dự án, làm thế nào để người dân mất đất cùng được hưởng lợi?", TS Nguyễn Sĩ Dũng, Nguyên Phó Chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội cho rằng, dấu hiệu đầu tiên của một quá trình đô thị hóa đi chưa đúng hướng là chỉ tập trung vào tăng trưởng mà quên đi mục tiêu phát triển con người. Ông nhấn mạnh, tăng trưởng là khi tài sản và quy mô nền kinh tế gia tăng, làm cho "chiếc bánh" kinh tế lớn hơn. Trong khi đó, phát triển thực sự phải là khi con người có cuộc sống tốt hơn, có cơ hội phát huy tiềm năng và được hưởng một tương lai tươi sáng.

Chênh lệch địa tô cần được phân bổ hài hòa để bảo đảm công bằng

Khi một tuyến đường mới được xây dựng bằng ngân sách nhà nước, giá trị đất đai xung quanh thường tăng vọt. TS. Nguyễn Sĩ Dũng khẳng định phần giá trị gia tăng này, hay còn gọi là chênh lệch địa tô, về bản chất thuộc về toàn xã hội vì được tạo ra từ tiền thuế của người dân. Tuy nhiên, việc thu hồi và phân bổ lại giá trị này một cách công bằng là bài toán không hề đơn giản.

Ông dẫn chứng trường hợp Singapore, nơi 90% đất đai thuộc sở hữu nhà nước, giúp việc thu hồi giá trị gia tăng trở nên thuận lợi hơn. Trong khi đó, tại Việt Nam, dù đất đai thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước đại diện quản lý, việc điều tiết lợi ích giữa những người bị thu hồi đất và những người ở lại - những người được hưởng lợi "tự nhiên" từ hạ tầng mà không cần đầu tư - vẫn còn nhiều bất cập.

Nhìn từ kinh nghiệm thực tiễn, ông Dũng nhắc lại cách làm "quyết liệt" của Đà Nẵng trong giai đoạn trước, khi Nhà nước thu hồi thêm phần đất hành lang dọc hai bên đường để đấu giá, qua đó thu lại phần chênh lệch địa tô và tái đầu tư cho hạ tầng phục vụ người dân.

Tuy nhiên, ông cũng thừa nhận mô hình này khó áp dụng trên diện rộng, đặc biệt tại Hà Nội khi giá đất đã ở mức rất cao. Thay vào đó, ông gợi mở những giải pháp mang tính kỹ thuật hơn, như đánh thuế phần giá trị gia tăng của đất - một ý tưởng từng được một số chuyên gia đề xuất nhưng đến nay vẫn chưa được hiện thực hóa tại Việt Nam.

Theo ông, việc thí điểm thu thuế chênh lệch địa tô hoặc thuế giá trị đất tại một số đô thị không chỉ góp phần tăng tính minh bạch, giảm chi phí thủ tục cho doanh nghiệp mà còn bảo đảm công bằng xã hội.

Theo TS.Nguyễn Sĩ Dũng, sự thay đổi trong tư duy từ "đền bù" sang "chia sẻ lợi ích" đang trở thành một định hướng quan trọng. Ông cho rằng nơi ở mới không chỉ cần tốt hơn về mặt vật chất với "bốn bức tường", mà còn phải bảo đảm việc làm, dịch vụ xã hội và khả năng kết nối, tương tác. Ông đánh giá cao cách tiếp cận của một số doanh nghiệp lớn như VinGroup khi phát triển các khu đô thị phía Nam Hà Nội, trong đó ưu tiên tuyển dụng và đào tạo chính người dân địa phương.

Cách làm này giúp những người nông dân mất tư liệu sản xuất là đất đai có cơ hội chuyển đổi sinh kế, trở thành một phần quan trọng của quá trình phát triển, thay vì bị đẩy ra bên lề và chỉ đứng nhìn sự tráng lệ của đô thị mới trên chính mảnh đất cũ của mình.

Thu hồi đất không chỉ là bồi thường, người dân cần có cơ hội phát triển lâu dài

Triết lý lấy con người làm trung tâm của mọi chính sách phát triển cũng là điều được TS. Nguyễn Sĩ Dũng nhấn mạnh khi đề cập đến các dự án hạ tầng quy mô lớn trên thế giới. Theo ông, một dự án dù thành công rực rỡ về mặt kỹ thuật hay kinh tế nhưng nếu bỏ rơi con người, khiến cuộc sống của những người bị tác động trở nên kém hơn thì ý nghĩa của nó sẽ rất thấp.

Thành công thực sự của một dự án phải là sự kết hợp giữa tăng trưởng kinh tế với sự ổn định và phát triển tiềm năng của người dân. Nhìn lại quá trình phát triển của các khu vực như Mỹ Đình, Cầu Giấy, ông trăn trở về việc bao nhiêu phần chênh lệch địa tô khổng lồ tại đây đã được tái đầu tư hiệu quả vào dịch vụ công và hạ tầng xã hội cho cộng đồng.

Đối với các dự án trong tương lai, TS. Nguyễn Sĩ Dũng cho rằng Nhà nước cần là bên được hưởng phần lớn giá trị từ chênh lệch địa tô để có thêm nguồn lực đầu tư trở lại cho người dân thông qua hệ thống phúc lợi xã hội, từ trường học, bệnh viện đến đào tạo chuyển đổi nghề nghiệp. Theo ông, việc phân chia lợi ích cũng cần được tính toán hài hòa với doanh nghiệp nhằm duy trì động lực đầu tư.

Bên cạnh đó, cần đặc biệt quan tâm đến nhóm đối tượng trung niên, nhất là những người nông dân đã mất tư liệu sản xuất, bởi họ thường gặp nhiều khó khăn trong việc thích nghi với nền kinh tế số hay trí tuệ nhân tạo nếu không có sự định hướng và hỗ trợ kịp thời từ chính quyền và các đoàn thể.

Bài học từ Singapore cho thấy quốc gia này không coi đất đai đơn thuần là công cụ phát triển bất động sản mà là nguồn lực để bảo đảm an sinh và nhà ở cho người dân thông qua các doanh nghiệp nhà nước giữ vai trò chủ đạo trên thị trường nhằm ổn định giá.

Tại Việt Nam, dù mô hình có thể khác, vai trò kiến tạo và điều tiết của Nhà nước trong việc bảo đảm quyền có chỗ ở của người dân vẫn là yếu tố không thể thiếu. Những tín hiệu tích cực từ sự đồng thuận của người dân tại các dự án như Vành đai 2.5 cho thấy, khi người dân cảm thấy yên tâm về nơi ở mới với nhiều giá trị bổ sung hơn, quá trình phát triển sẽ trở nên bền vững hơn.

Cuối cùng, theo Tiến sĩ Nguyễn Sĩ Dũng, một đô thị đáng sống không chỉ được tạo nên bởi những tòa nhà cao tầng mà còn bởi khả năng kết nối và hệ thống tiện ích xung quanh.

Ông chỉ ra thực trạng nhiều khu tái định cư bị bỏ trống do thiếu kết nối giao thông và các dịch vụ thiết yếu như siêu thị, bệnh viện, trường học. Người dân phố cổ Hà Nội không rời đi không phải vì chỗ ở chật hẹp, mà bởi những giá trị về sinh kế và tiện ích mà nơi đó mang lại.

Thông điệp cốt lõi mà ông muốn nhấn mạnh là quá trình phát triển đô thị phải mang đến một tương lai tốt đẹp hơn cho những người đã nhường đất, để việc mất đất không còn là nỗi lo mà trở thành cơ hội giúp họ đồng hành cùng thành phố trên con đường phát triển bền vững và nhân văn.