Trung tâm vũ trụ 7.000 tỷ đồng đầu tiên của Việt Nam: Rộng gần 90.000m², điều khiển 'mắt thần' có thể phát hiện vật thể từ 1m trên mặt đất

Công nghệ vũ trụ ngày càng giữ vai trò quan trọng trong năng lực khoa học - công nghệ của mỗi quốc gia. Dữ liệu từ vệ tinh quan sát Trái đất được sử dụng để theo dõi thiên tai, giám sát môi trường, quản lý tài nguyên, ứng phó biến đổi khí hậu và phục vụ các yêu cầu về an ninh, quốc phòng.

Tại Việt Nam, quá trình nghiên cứu và ứng dụng công nghệ vũ trụ được triển khai từ nhiều năm qua, từng bước hình thành đội ngũ nhân lực, năng lực chế tạo vệ tinh và hệ thống khai thác dữ liệu viễn thám. Trong lộ trình này, Trung tâm Vũ trụ Việt Nam tại Hòa Lạc được xây dựng nhằm tạo hạ tầng phục vụ nghiên cứu, phát triển, chế tạo và vận hành vệ tinh, thu nhận và khai thác dữ liệu.

Tháng 3/2026, Trung tâm Vũ trụ Việt Nam (VNSC) tại Khu Công nghệ cao Hòa Lạc, Hà Nội chính thức khánh thành. Công trình có tổng mức đầu tư hơn 7.000 tỷ đồng, diện tích khoảng 9ha (tương đương 90.000m²). Đây là dự án khoa học - công nghệ cao đầu tiên của Việt Nam được triển khai bằng nguồn vốn vay ODA của Chính phủ Nhật Bản.

Trung tâm vũ trụ đầu tiên của Việt Nam

Trung tâm Vũ trụ Việt Nam tại Hòa Lạc là tổ hợp gồm nhiều khu chức năng, hình thành chuỗi hoạt động từ nghiên cứu, phát triển công nghệ vệ tinh, chế tạo, thử nghiệm đến điều khiển, vận hành và xử lý dữ liệu.

Khu vực Hòa Lạc được tổ chức thành 2 khu chính. Khu phía Nam dành cho hoạt động làm việc, nghiên cứu và các nhiệm vụ có yêu cầu bảo mật cao. Khu phía Bắc bố trí các công trình phục vụ phổ biến kiến thức, đón khách tham quan và hoạt động cộng đồng.

Các hạng mục quan trọng gồm Trung tâm Điều hành; Trung tâm Khai thác và Ứng dụng dữ liệu vệ tinh; Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển vệ tinh; Trung tâm gia công; hệ thống mặt đất với ăng-ten thu tín hiệu đường kính 9,3m; Bảo tàng Vũ trụ; Trung tâm đa phương tiện và Nhà khách quốc tế.

Trong đó, Bảo tàng Vũ trụ Việt Nam có diện tích hơn 3.000m², giới thiệu về hành trình khám phá không gian, công nghệ vệ tinh và thiên văn học, cùng tháp thiên văn và hệ thống trình chiếu không gian.

Ngoài cơ sở tại Hòa Lạc, dự án còn có Trung tâm hỗ trợ phát triển nguồn nhân lực và chuyển giao công nghệ vũ trụ tại 18 Hoàng Quốc Việt và Đài Thiên văn Nha Trang. Các cơ sở này phục vụ đào tạo nhân lực, nghiên cứu, vận hành vệ tinh, thu nhận - xử lý dữ liệu và phát triển ứng dụng.

Sau lễ khánh thành, VNSC chuyển sang giai đoạn vận hành thực tế tại Hòa Lạc. Trong năm 2026, đơn vị thực hiện chuyển các hoạt động chính của Trung tâm từ cơ sở tại Hoàng Quốc Việt lên cơ sở mới.

Nơi điều khiển vệ tinh “mắt thần” nặng khoảng 600kg

Gắn với hệ thống mặt đất tại Hòa Lạc là vệ tinh LOTUSat-1 - vệ tinh quan sát Trái đất sử dụng cảm biến radar khẩu độ tổng hợp (SAR), có khối lượng khoảng 600kg.

LOTUSat-1 được phía Nhật Bản phát triển, chế tạo trong khuôn khổ dự án hợp tác với Việt Nam. Các kỹ sư Việt Nam tham gia đào tạo, tiếp nhận công nghệ và chuẩn bị cho quá trình vận hành vệ tinh.

Công nghệ SAR cho phép LOTUSat-1 quan sát cả ngày lẫn đêm và hoạt động trong điều kiện nhiều mây. Vệ tinh có khả năng phát hiện các vật thể có kích thước từ 1m trên mặt đất. Đây là đặc tính phù hợp với yêu cầu quan sát tại Việt Nam và khu vực Đông Nam Á, nơi khí hậu nhiệt đới thường có nhiều mây và mù.

Tại Hòa Lạc, hệ thống mặt đất gồm ăng-ten thu tín hiệu đường kính 9,3m, Trung tâm Điều khiển và Vận hành vệ tinh cùng Trung tâm Xử lý dữ liệu vệ tinh. Hệ thống đảm nhiệm việc điều khiển vệ tinh, lập kế hoạch quan sát, tiếp nhận dữ liệu truyền từ quỹ đạo xuống mặt đất và xử lý ảnh radar.

Theo VNSC, hệ thống mặt đất đã sẵn sàng thu tín hiệu từ LOTUSat-1 khi vệ tinh được đưa lên quỹ đạo. Việc vận hành vệ tinh đòi hỏi khả năng khai thác toàn bộ chuỗi dữ liệu, từ điều khiển, lập kế hoạch quan sát, truyền dữ liệu xuống mặt đất đến xử lý ảnh và xây dựng sản phẩm phục vụ người sử dụng.

Dữ liệu ảnh từ vệ tinh sẽ góp phần đáp ứng nhu cầu về nguồn ảnh, cung cấp thông tin chính xác phục vụ ứng phó, giảm thiểu tác động của thiên tai và biến đổi khí hậu, quản lý tài nguyên thiên nhiên và giám sát môi trường. Khả năng thu nhận ảnh trong điều kiện nhiều mây cũng giúp bổ sung nguồn dữ liệu cho hoạt động quan trắc Trái đất.

Dự án hướng tới làm chủ công nghệ vệ tinh

Dự án Trung tâm Vũ trụ Việt Nam được triển khai với 2 mục tiêu chính: Xây dựng hạ tầng trung tâm vũ trụ hiện đại, tiếp nhận chuyển giao công nghệ để từng bước làm chủ công nghệ vệ tinh quan sát Trái đất; nâng cao năng lực phòng chống thiên tai, ứng phó biến đổi khí hậu, quản lý tài nguyên và giám sát môi trường thông qua dữ liệu viễn thám, phục vụ phát triển kinh tế - xã hội và bảo đảm an ninh quốc gia.

Dự án gồm 3 hợp phần: Xây dựng cơ sở hạ tầng Trung tâm Vũ trụ Việt Nam; chế tạo và phóng vệ tinh quan sát Trái đất LOTUSat-1 sử dụng cảm biến SAR; tiếp nhận chuyển giao công nghệ thông qua đào tạo và phát triển nguồn nhân lực công nghệ vũ trụ.

Một kết quả quan trọng của hợp phần đào tạo là 36 Thạc sĩ công nghệ vũ trụ Việt Nam được đào tạo tại Nhật Bản. Các kỹ sư tham gia thiết kế và chế tạo vệ tinh thử nghiệm MicroDragon có khối lượng khoảng 50kg.

Ngày 18/1/2019, MicroDragon được phóng thành công lên quỹ đạo bằng tên lửa Epsilon-4. Quá trình này giúp đội ngũ kỹ sư Việt Nam tiếp cận các công đoạn thiết kế, chế tạo, tích hợp, thử nghiệm và vận hành vệ tinh.

Sau MicroDragon, đội ngũ kỹ sư tiếp tục tham gia quá trình tiếp nhận công nghệ và chuẩn bị vận hành LOTUSat-1. Đến nay, quá trình chế tạo LOTUSat-1 đã hoàn tất; hệ thống mặt đất phục vụ vận hành được lắp đặt và bàn giao, nhân lực vận hành vệ tinh được đào tạo tại Nhật Bản.

Hình thành từ hợp tác Việt Nam - Nhật Bản

Việt Nam và Nhật Bản bắt đầu hợp tác trong lĩnh vực công nghệ vũ trụ từ năm 2006. Cũng trong năm này, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam ký thỏa thuận hợp tác với Cơ quan Thám hiểm Hàng không Vũ trụ Nhật Bản (JAXA).

Năm 2007, sau chuyến thăm Trung tâm Vũ trụ Tsukuba của Nhật Bản, ý tưởng xây dựng Trung tâm Vũ trụ Việt Nam được hình thành. Tháng 11/2007, Tuyên bố chung “Hướng tới quan hệ đối tác chiến lược giữa Việt Nam và Nhật Bản” xác định công nghệ vũ trụ là một lĩnh vực hợp tác quan trọng giữa 2 nước.

Năm 2011, trận động đất và sóng thần Tōhoku gây thiệt hại lớn tại vùng Đông Bắc Nhật Bản. Sau thảm họa, dữ liệu từ các vệ tinh quan sát Trái đất được sử dụng trong đánh giá và khắc phục hậu quả.

Trong bối cảnh đó, Chính phủ Nhật Bản thông qua Cơ quan Hợp tác Quốc tế Nhật Bản (JICA) hỗ trợ vốn vay ODA cho dự án Trung tâm Vũ trụ Việt Nam, hướng tới tăng cường năng lực phòng chống và giảm thiểu thiệt hại do thiên tai, biến đổi khí hậu bằng dữ liệu vệ tinh.

Đến năm 2012, dự án được khởi công tại Khu Công nghệ cao Hòa Lạc. Quá trình triển khai gắn với đào tạo nhân lực, chuyển giao công nghệ và xây dựng hệ thống hạ tầng phục vụ nghiên cứu, phát triển và vận hành vệ tinh.

Từ các vệ tinh thử nghiệm có kích thước nhỏ như MicroDragon, đội ngũ kỹ sư Việt Nam từng bước tiếp cận hệ thống quan sát Trái đất có quy mô lớn hơn và công nghệ phức tạp hơn như LOTUSat-1.

Với tổng mức đầu tư hơn 7.000 tỷ đồng trên diện tích khoảng 9ha, Trung tâm Vũ trụ Việt Nam tại Hòa Lạc hiện là hệ thống hạ tầng phục vụ nghiên cứu, phát triển vệ tinh, điều khiển vận hành, thu nhận và xử lý dữ liệu, đồng thời hỗ trợ đào tạo nhân lực và phổ biến kiến thức về công nghệ vũ trụ.