Từ chối Nga chọn nhà thầu Trung Quốc, dự án nhà máy điện 9.900 tỷ đồng gặp sự cố nghiêm trọng, gánh núi nợ khổng lồ

Kyrgyzstan từng đặt nhiều kỳ vọng vào dự án hiện đại hóa một nhà máy điện trọng yếu tại thủ đô Bishkek, nhằm bảo đảm nguồn cung điện và sưởi ấm cho người dân.

Thế nhưng, quyết định giao dự án trị giá hàng trăm triệu USD cho một nhà thầu Trung Quốc đã kéo theo nhiều hệ lụy, từ sự cố kỹ thuật nghiêm trọng đến gánh nặng nợ công.

Dù đã diễn ra cách đây nhiều năm, vụ việc vẫn được xem là lời cảnh báo về những rủi ro trong quá trình lựa chọn nhà thầu và quản lý các dự án hạ tầng quy mô lớn.

Câu chuyện bắt đầu từ năm 2013, khi Chính phủ Kyrgyzstan triển khai kế hoạch nâng cấp nhà máy nhiệt điện Bishkek. Trong số các doanh nghiệp quan tâm đến dự án có cả nhà thầu Nga với kinh nghiệm trong lĩnh vực năng lượng. Tuy nhiên, hợp đồng cuối cùng được trao cho TBEA, một doanh nghiệp Trung Quốc chưa có nhiều kinh nghiệm thực hiện các công trình tương tự.

Những bất cập của dự án bộc lộ rõ sau khi công trình hoàn thành. Thay vì bảo đảm nguồn cung năng lượng ổn định, nhà máy gặp sự cố nghiêm trọng, khiến nhiều khu vực tại Bishkek mất nguồn sưởi ấm giữa mùa đông khắc nghiệt. Sự việc nhanh chóng làm bùng lên làn sóng bất bình trong công chúng.

Trước sức ép dư luận, giới chức Kyrgyzstan tiến hành điều tra quá trình triển khai dự án. Những phát hiện sau đó làm dấy lên nghi vấn về hành vi thông đồng, thao túng quy trình lựa chọn nhà thầu và nâng khống chi phí.

Hồ sơ điều tra cho thấy TBEA không giành được hợp đồng thông qua một cuộc đấu thầu rộng rãi, minh bạch. Thay vào đó, nhà thầu được lựa chọn trong một quy trình xét duyệt hạn chế, chỉ có một số doanh nghiệp tham gia.

Ông Nurlan Omurkul, người từng giữ chức Giám đốc nhà máy, cho biết bản thân đã bày tỏ lo ngại về năng lực của TBEA ngay từ giai đoạn đầu. Tuy nhiên, theo lời ông, sức ép từ các quan chức cấp cao khiến những ý kiến phản đối không được xem xét.

Đáng chú ý, ông Omurkul khẳng định đã sớm nhận thấy mức giá 386 triệu USD (hơn 9.900 tỷ đồng) mà TBEA đưa ra là bất hợp lý. Những nghi ngờ càng gia tăng khi ông tiếp cận các báo cáo chi phí của dự án.

Trong số những khoản mục gây tranh cãi có bình chữa cháy được tính giá tới 1.600 USD, một chiếc kìm có giá 320 USD và hàng chục triệu USD chi phí tư vấn không được giải trình rõ ràng.

Không chỉ đối mặt với những nghi vấn về chất lượng công trình và chi phí đầu tư, Kyrgyzstan còn phải gánh nghĩa vụ trả nợ kéo dài. Tính cả lãi vay và các khoản phí liên quan, tổng số tiền nước này phải thanh toán trong vòng 20 năm ước tính lên tới 470 triệu USD.

Đáng nói, TBEA không phải doanh nghiệp đưa ra mức giá thấp nhất. China Machinery Engineering Corporation, một nhà thầu khác của Trung Quốc, từng đề xuất thực hiện dự án với chi phí 356 triệu USD, thấp hơn 30 triệu USD so với phương án được lựa chọn.

Trong khi đó, một doanh nghiệp Nga đưa ra mức giá 518 triệu USD, cao hơn đáng kể so với các đối thủ. Tuy nhiên, phương án này có điểm khác biệt quan trọng: Nhà thầu đề xuất tự bỏ vốn xây dựng, vận hành nhà máy và nhận cổ phần để hoàn vốn, thay vì yêu cầu Kyrgyzstan vay tiền tài trợ cho dự án. Dù vậy, đề xuất cũng không được chấp thuận.

Việc lựa chọn TBEA cuối cùng trở thành tâm điểm tranh cãi khi dự án vừa bộc lộ vấn đề về vận hành, vừa phát sinh nghi vấn thất thoát tài chính.