Từng rụng đầy gốc không ai nhặt, loại lá này nay thành hàng 'có giá', phơi khô tới 200.000/kg

Có thời gian dài, lá mắc mật chỉ xuất hiện lặng lẽ trong rừng, rụng nhiều nhưng ít người thu hái. Khi còn tươi, loại lá này từng được bán với giá khá thấp, dao động khoảng 50.000 – 100.000 đồng/kg. Tuy nhiên, sau khi được phơi hoặc sấy khô, giá bán có thể tăng lên 150.000 – 200.000 đồng/kg, thậm chí cao hơn tùy chất lượng và thời điểm.

Sự thay đổi này gắn liền với việc các món lợn quay, vịt quay lá mắc mật trở nên phổ biến, được thực khách ưa chuộng tại nhiều tỉnh, thành phố lớn.

Gia vị làm nên “linh hồn” món quay Tây Bắc

Lá mắc mật là nguyên liệu quen thuộc trong ẩm thực của các tỉnh như Cao Bằng, Lạng Sơn, nơi loại lá này được xem là yếu tố tạo nên mùi thơm đặc trưng khó trộn lẫn cho các món quay, nướng.

Cây mắc mật – còn được gọi là hồng bì núi hay củ khỉ – thường sinh trưởng ở vùng núi cao từ 200–600 m, nơi khí hậu mát mẻ, thổ nhưỡng phù hợp. Lá có màu xanh sẫm, bề mặt nhẵn bóng, khi vò nhẹ hoặc cho vào chế biến sẽ tỏa mùi thơm nhờ hàm lượng tinh dầu tự nhiên cao, giúp món ăn dậy hương, giảm mùi tanh và tạo vị đậm đà rất riêng.

Bên cạnh lá, quả mắc mật cũng được người dân vùng cao sử dụng làm gia vị. Quả có hình dáng gần giống hồng bì hoặc nhãn, khi non có màu xanh, lúc chín chuyển sang nâu tím.

Mùa thu hoạch quả thường rơi vào khoảng tháng 7–9 hằng năm. Quả sau khi phơi khô có thể nghiền nhỏ để ướp thịt hoặc pha nước chấm, tạo mùi thơm dịu, giúp món ăn đậm vị mà không cần dùng quá nhiều gia vị khác. Bên trong mỗi quả thường có 2–4 hạt, được giữ lại làm giống.

Từ hái rừng sang trồng chủ động, tạo sinh kế mới

Trước đây, cây mắc mật chủ yếu mọc tự nhiên, người dân chỉ hái lá về dùng trong gia đình. Khi nhu cầu thị trường tăng cao, nhiều hộ đã chủ động trồng thêm mắc mật, khai thác cả lá và quả thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào rừng tự nhiên.

Mỗi mùa thu hái, lá mắc mật được gom bán cho thương lái, sau đó vận chuyển về các đô thị lớn để cung cấp cho nhà hàng, quán ăn chuyên món quay, nướng. Lá tươi có thể bảo quản trong ngăn mát 7–10 ngày, còn khi phơi hoặc sấy khô, có thể sử dụng quanh năm mà vẫn giữ được mùi thơm đặc trưng.

Không chỉ được ưa chuộng trong chế biến món ăn, lá mắc mật còn được người dân bản địa sử dụng từ lâu như một vị thuốc dân gian. Nhờ chứa tinh dầu và các hợp chất chống oxy hóa, loại lá này được cho là có lợi cho hệ tiêu hóa, gan và sức đề kháng, dù chủ yếu vẫn được dùng dưới dạng gia vị.

Từ thứ lá rừng từng bị bỏ quên, lá mắc mật nay đã trở thành đặc sản được săn lùng, góp phần làm nên bản sắc ẩm thực vùng núi phía Bắc. Quan trọng hơn, sự “lên đời” này cho thấy nhiều sản vật tự nhiên, nếu được khai thác hợp lý và gắn với nhu cầu thị trường, hoàn toàn có thể mang lại giá trị kinh tế bền vững cho người dân địa phương.