Vụ 3 giáo sư bị cách chức vì phát hiện hàng loạt sai phạm: Blogger khiến giới khoa học Trung Quốc rung chuyển là ai?

Nghiên cứu sinh tiến sĩ bỏ học trở thành KOL khiến Trung Quốc chấn động

Thoạt nhìn, Geng Hongwei dường như không phải là người có thể làm rung chuyển giới khoa học Trung Quốc. Sau khi bỏ dở giữa chừng hành trình nghiên cứu sinh tiến sĩ, Geng trở thành một nhà sáng tạo nội dung. Anh thường đăng tải những video giải thích các vấn đề kỹ thuật cho công chúng, xen lẫn các hình ảnh hoạt họa và meme hài hước.

Trong các video quen thuộc, Geng xuất hiện tại nhà riêng với vẻ ngoài có phần xuề xòa, phía sau là một bể cá cùng dàn máy tính bừa bộn. Tuy nhiên, vào tháng 4 vừa qua, những phát biểu của anh nhằm vào nhóm nghiên cứu ung thư tại một trường đại học hàng đầu Trung Quốc đã tạo ra cơn địa chấn trong giới học thuật.

“Tôi hy vọng trong tương lai các vị sẽ nghiêm túc hơn với hành vi gian lận học thuật”, Geng nói với giọng điềm tĩnh, trước khi trình bày các bằng chứng cho thấy nhóm nghiên cứu đã làm giả dữ liệu khoa học một cách khá vụng về.

Hai tháng sau, những dư chấn từ vụ việc vẫn chưa lắng xuống. Đó là video đầu tiên trong loạt nội dung mà Geng đăng tải nhằm phanh phui các hành vi sai phạm trong giới học thuật. Những tiết lộ này đã khiến ba trưởng khoa bị cách chức, sa thải, đồng thời làm dấy lên câu hỏi về mức độ phổ biến của gian lận trong hoạt động nghiên cứu khoa học tại Trung Quốc. Các vụ việc cũng buộc giới học thuật và cơ quan quản lý phải đối mặt với những nghi vấn về tính minh bạch của hệ thống đánh giá nghiên cứu.

Nói thẳng về tấm bằng tiến sĩ

Trong một buổi sáng gần đây, phóng viên The Economist đã có cuộc trò chuyện với Geng. Từ căn nhà của mình ở thành phố Siping, một trung tâm công nghiệp cũ thuộc vùng Đông Bắc Trung Quốc, Geng kể lại hành trình trở thành người tố giác các sai phạm trong giới khoa học.

Trong thời gian bị mắc kẹt tại ký túc xá vì các biện pháp phong tỏa phòng chống Covid-19, đồng thời muốn kiếm thêm thu nhập, anh bắt đầu thử sức với mạng xã hội. Geng đặt tên tài khoản là “Cảnh Đồng Học” (Geng Tongxue) - cái tên ngày nay đã trở nên nổi tiếng.

Những video đầu tiên mang phong cách gần gũi như 1 cuộc trò chuyện giữa những sinh viên đại học, xoay quanh các chủ đề như những nghiên cứu mới, cuộc sống của nghiên cứu sinh hay những người hướng dẫn khó tính. Nội dung giản dị nhưng dễ tiếp cận đã nhanh chóng thu hút sự chú ý, giúp anh tích lũy lượng người theo dõi ngày càng lớn.

Là con trai của một lao động nhập cư nghèo chìm trong nợ nần, Geng thẳng thắn thừa nhận những tính toán rất thực tế của mình. Theo anh, tấm bằng tiến sĩ chỉ mở ra triển vọng về một công việc “bình thường” với mức lương cơ bản không mấy hấp dẫn. Trong khi đó, hoạt động trên mạng xã hội mang lại cơ hội kiếm thu nhập cao hơn đáng kể. “Tôi chỉ muốn cuộc sống của bản thân trở nên tốt đẹp hơn”, anh nói, không che giấu động cơ đã thúc đẩy mình bước chân vào lĩnh vực sáng tạo nội dung trực tuyến.

Sau thời gian lăn lộn, Geng đã có được kỹ năng lựa chọn chủ đề dễ dàng thu hút sự chú ý trên mạng xã hội. Tháng 4 vừa qua, khi phát hiện một bài báo khoa học có những số liệu đáng ngờ, anh quyết định công khai vụ việc.

Công trình nghiên cứu này được thực hiện bởi một nhóm nhà nghiên cứu thuộc khoa Khoa học Sự sống tại Đại học Tongji ở Thượng Hải, một trong những trường top đầu ở Trung Quốc. Nghiên cứu về phương pháp làm chậm quá trình phát triển của ung thư thậm chí đã nhận được tài trợ từ ngân sách quốc gia và được đăng trên Nature, một trong những tạp chí khoa học danh giá nhất thế giới.

Tuy nhiên, theo Geng, những dấu hiệu làm giả dữ liệu lại xuất hiện một cách khó tin. Chẳng hạn, một cột số liệu trong nghiên cứu kết thúc bằng chữ số “5” ở tất cả các giá trị, một chi tiết bất thường đến mức gây nghi ngờ ngay từ cái nhìn đầu tiên. “Đó là một bài báo ở đẳng cấp rất cao nhưng lại sử dụng thủ đoạn gian lận ở trình độ rất thấp. Sự tương phản đó tạo nên một câu chuyện cực kỳ hấp dẫn”, Geng nhận xét.

Ban đầu đây chỉ là 1 nội dung thu hút người xem, nhưng khi video lan truyền với tốc độ chóng mặt, Geng bắt đầu tự hỏi liệu câu chuyện này có tác động gì tới giới nghiên cứu hay không. “Giờ đây câu chuyện đã bắt đầu mang ý nghĩa lớn lao hơn”, Geng nói.

Một video dẫn đến nhiều video khác. Geng tiếp tục chỉ ra những dấu hiệu bất thường trong dữ liệu và hình ảnh của nhiều công trình do những nhà nghiên cứu ung thư hàng đầu Trung Quốc thực hiện. Các nghiên cứu này được đăng trên nhiều tạp chí thuộc hệ thống Nature. Và nhiều tác giả từng nhận giải thưởng cấp quốc gia, thậm chí những khoản tài trợ nghiên cứu lớn từ nhà nước.

Những lỗ hổng trong giới khoa học Trung Quốc trên hành trình vượt Mỹ

Theo cách nói của Geng, anh giống một "bộ khuếch đại" hơn là người tố giác. Một số cáo buộc trước đó đã xuất hiện trên PubPeer, trang web quốc tế chuyên đánh giá ẩn danh các công trình khoa học, nhưng hầu như không gây chú ý tại Trung Quốc. Chỉ sau những video của Geng, chủ đề này mới trở nên nóng bỏng. Anh cũng không hành động một mình. Một số người đã cung cấp manh mối và hỗ trợ Geng kiểm chứng các nghiên cứu bị nghi ngờ.

Khi các video thu hút hàng triệu lượt xem, giới chức không thể làm ngơ. Ít nhất ba trường đại học gồm Tongji University, Nankai University và Sun Yat-sen University đã mở điều tra. Sau khi phát hiện các sai phạm, các trường này đã miễn nhiệm chức vụ lãnh đạo của những người liên quan, dù vẫn giữ họ ở những vị trí thấp hơn.

Đối với nhiều người trong giới khoa học Trung Quốc, việc gian lận học thuật bất ngờ trở thành tâm điểm chú ý vừa gây chấn động, vừa không quá bất ngờ. Nhiều nhà nghiên cứu từ lâu đã biết về những hành vi sai phạm nhưng thường bỏ qua, trong bối cảnh Trung Quốc sốt sắng vượt Mỹ để trở thành quốc gia dẫn đầu thế giới về số lượng công bố khoa học. Các nhà khoa học trẻ thường có động cơ để im lặng, trong khi vị thế của một người bỏ học như Geng lại giúp anh tự do lên tiếng hơn.

Những hành động của Geng cũng đã khích lệ những tiếng nói khác. Trong một bài phát biểu hồi tháng trước, Rao Yi, một nhà khoa học kỳ cựu của Trung Quốc, nhận định rằng nước này có thể giữ hai kỷ lục thế giới: một về tốc độ phát triển khoa học và một về mức độ gian lận học thuật. Gian lận học thuật là vấn nạn mang tính toàn cầu. Tuy nhiên, Rao cho rằng tỷ lệ các công trình kém chất lượng tại Trung Quốc đặc biệt cao. Geng ước tính 1/10 bài báo của các học giả danh tiếng có vấn đề.

Một phần nguyên nhân có thể là cái giá phải trả cho tốc độ phát triển quá nhanh. Sự trỗi dậy mạnh mẽ của khoa học Trung Quốc diễn ra khi nước này chưa kịp xây dựng đầy đủ các cơ chế giám sát như những cường quốc khoa học lâu đời.

Tuy nhiên, nguyên nhân còn nằm ở chính cấu trúc của hệ thống. Việc thăng tiến và phân bổ kinh phí nghiên cứu phụ thuộc nhiều vào số lượng bài báo công bố, tạo động lực chạy theo sản lượng hơn là chất lượng.

Phần thưởng cho thành tích nghiên cứu thường hào phóng hơn so với phương Tây, từ tiền mặt đến trợ cấp nhà ở; trong khi các nhóm nghiên cứu thường được xây dựng theo mô hình hàng trăm học giả xoay quanh một ngôi sao học thuật – quy mô gấp hàng chục lần so với phương Tây.

Chính phủ Trung Quốc từ lâu đã kêu gọi nâng cao chất lượng nghiên cứu khoa học thay vì chỉ tập trung vào số lượng công bố. Một số nhà hoạch định chính sách kỳ vọng Geng sẽ trở thành chất xúc tác cho cải cách, thúc đẩy các cơ chế kiểm chứng kết quả nghiên cứu nghiêm ngặt hơn, thậm chí thông qua những tổ chức đánh giá độc lập mới.

Trong lĩnh vực khoa học, yêu cầu về tính minh bạch, khả năng kiểm chứng dữ liệu và sự công nhận của cộng đồng nghiên cứu quốc tế ngày càng trở nên quan trọng. Đây là những yếu tố then chốt để bảo đảm chất lượng nghiên cứu cũng như nâng cao uy tín khoa học của một quốc gia.

Việc Trung Quốc có thể tiếp tục nâng cao chất lượng và độ tin cậy của nền khoa học đang phát triển nhanh chóng hay không sẽ phụ thuộc cả vào hiệu quả của các cơ chế quản lý, giám sát và cải cách học thuật trong những năm tới, chứ không phải chỉ phụ thuộc vào các nhà khoa học.