Chuyên gia cảnh báo doanh nghiệp Việt vẫn đứng ngoài 'bữa tiệc' FDI

Xuất khẩu của khu vực FDI tăng mạnh

Dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) tiếp tục là điểm sáng của nền kinh tế trong 5 tháng đầu năm 2026 khi vốn thực hiện duy trì tăng trưởng tích cực và tập trung chủ yếu vào lĩnh vực chế biến, chế tạo.

Tuy nhiên, cùng với đó, xuất khẩu của khu vực FDI tăng mạnh trong khi khu vực doanh nghiệp trong nước suy giảm, còn cán cân thương mại ghi nhận mức nhập siêu lên tới 13,8 tỷ USD.

Trao đổi về vấn đề này tại Vietnam Investment Forum - Summer Summit, TS. Phan Đức Hiếu, Ủy viên Thường trực Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội khóa XVI, cho biết xu hướng suy giảm thặng dư thương mại thực tế đã xuất hiện từ vài năm trước.

Theo ông, từ năm 2024 - 2025, cơ quan nghiên cứu đã bắt đầu theo dõi dữ liệu xuất nhập khẩu trong nhiều năm và nhận thấy dù tổng kim ngạch thương mại liên tục tăng nhưng mức thặng dư thương mại lại giảm dần. Vì vậy, tình trạng nhập siêu hiện nay không hoàn toàn là diễn biến bất ngờ mà phản ánh một xu hướng đã tích lũy từ trước.

Số liệu 5 tháng đầu năm cho thấy tổng kim ngạch xuất nhập khẩu của Việt Nam đạt khoảng 445 tỷ USD, trong đó nhập khẩu khoảng 225 - 226 tỷ USD, kéo theo mức nhập siêu khoảng 13,8 tỷ USD.

Theo TS. Phan Đức Hiếu, có quan điểm cho rằng doanh nghiệp đang đẩy mạnh nhập khẩu nguyên vật liệu để phục vụ sản xuất và tranh thủ xuất khẩu trước nguy cơ thay đổi chính sách thuế quan trên thế giới. Tuy nhiên, ông cho rằng cần nhìn nhận vấn đề ở góc độ dài hạn và tìm kiếm giải pháp mang tính căn cơ thay vì chỉ xử lý những nguyên nhân ngắn hạn.

Ông nhấn mạnh trong chiến lược phát triển giai đoạn mới, Việt Nam cần xây dựng lại chiến lược xuất nhập khẩu theo hướng toàn diện hơn, không chỉ đối với hàng hóa mà cả lĩnh vực dịch vụ. Mục tiêu không đơn thuần là mở rộng thị trường mà phải nâng cao năng lực tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Để giảm sự phụ thuộc vào khu vực FDI, TS. Phan Đức Hiếu cho rằng Việt Nam cần tập trung xây dựng các chuỗi giá trị mang thương hiệu Việt Nam, hình thành những doanh nghiệp đầu tàu đủ sức dẫn dắt hoạt động xuất khẩu trong nước và quốc tế. Đồng thời, cần có chiến lược thúc đẩy đầu tư ra nước ngoài một cách bài bản nhằm xây dựng các chuỗi liên kết sản xuất và thương mại bền vững của riêng Việt Nam.

“Chúng ta không phủ nhận vai trò của việc tham gia vào chuỗi cung ứng của các tập đoàn nước ngoài, nhưng hiệu quả lan tỏa đến khu vực doanh nghiệp trong nước hiện vẫn còn hạn chế và cần được giải quyết một cách căn cơ”, ông nói.

Nhiều tín hiệu tích cực trong bức tranh thu hút FDI

Ở góc độ thị trường vốn, ông Nguyễn Duy Linh, Tổng Giám đốc CTCP Chứng khoán Sài Gòn - Hà Nội (SHS), cho rằng bức tranh FDI hiện nay vẫn chứa đựng nhiều tín hiệu tích cực.

Theo ông, vốn FDI đăng ký trong 5 tháng đầu năm tăng khoảng 10% so với cùng kỳ năm trước, mức cao nhất trong vòng 5 năm trở lại đây. Đáng chú ý, khoảng 83% lượng vốn đăng ký tập trung vào lĩnh vực chế biến, chế tạo, cho thấy Việt Nam vẫn giữ vai trò quan trọng trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Đối với mức nhập siêu 13,8 tỷ USD, ông Linh cho rằng có hai nguyên nhân chính. Thứ nhất là tác động của biến động giá cả hàng hóa. Thứ hai là tâm lý chủ động dự trữ nguyên liệu của doanh nghiệp trước những rủi ro đứt gãy chuỗi cung ứng do căng thẳng địa chính trị và chiến tranh.

Theo ông, lượng nguyên liệu nhập khẩu gia tăng trong hai quý đầu năm có thể sẽ chuyển hóa thành năng lực sản xuất trong các quý cuối năm, qua đó hỗ trợ tăng trưởng kinh tế và xuất khẩu trong thời gian tới.

Tuy nhiên, vị chuyên gia cũng chỉ ra điểm hạn chế lớn nhất hiện nay là mức độ lan tỏa của dòng vốn FDI vào khu vực doanh nghiệp trong nước vẫn còn thấp. Nguyên nhân xuất phát từ việc doanh nghiệp nội địa chưa tham gia sâu vào chuỗi cung ứng và chưa tạo được giá trị gia tăng cao.

“Vấn đề không còn là Việt Nam có thu hút được FDI hay không, mà là chúng ta có đủ năng lực hấp thụ dòng vốn đó một cách hiệu quả hay không”, ông Nguyễn Duy Linh nhấn mạnh.

Để nâng cao khả năng hấp thụ FDI, theo ông, Việt Nam cần đẩy mạnh phát triển công nghiệp hỗ trợ, nâng cao năng suất lao động và thúc đẩy đổi mới công nghệ. Những định hướng lớn như Nghị quyết 57 về phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo được kỳ vọng sẽ góp phần tháo gỡ các điểm nghẽn hiện nay.

Bên cạnh đó, việc xây dựng đội ngũ doanh nghiệp tư nhân lớn mạnh song hành với khu vực FDI, cùng Chương trình đổi mới sáng tạo giai đoạn 2026 - 2035, sẽ giúp nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia và tạo động lực cho mục tiêu tăng trưởng hai con số.

Theo ông Nguyễn Duy Linh, nếu các chính sách được triển khai hiệu quả, thị trường vốn và thị trường chứng khoán sẽ là những lĩnh vực hưởng lợi lớn từ quá trình nâng cao năng lực hấp thụ FDI và chiến lược phát triển mới của Việt Nam.