Cú hích từ 'siêu dự án' đường sắt tốc độ cao và điện hạt nhân
Dự án đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam không chỉ là dự án giao thông có quy mô lớn nhất mà còn là cơ hội lớn để nâng cấp năng lực công nghiệp quốc gia. Tuy nhiên, câu hỏi đặt ra là doanh nghiệp Việt Nam có thể tham gia ở mức độ nào vào chuỗi giá trị của các dự án này, có thể nội địa hóa những công đoạn nào và cần chuẩn bị những gì để từng bước làm chủ công nghệ?
Ưu tiên trí tuệ nhân tạo, bán dẫn
Sáng 15/6, Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội tổ chức hội thảo công nghiệp vật liệu và công nghiệp cơ khí, chế tạo Việt Nam trong giai đoạn phát triển mới.
Tại hội thảo, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên nêu rõ, thế giới đang diễn ra cạnh tranh quyết liệt giữa các nước phát triển về công nghệ, chuỗi cung ứng, năng lượng, vật liệu mới, AI, bán dẫn, robot và sản xuất thông minh; việc phát triển công nghiệp vật liệu và công nghiệp cơ khí không còn là vấn đề riêng của từng ngành sản xuất mà đã trở thành vấn đề chiến lược của quốc gia.
Trong khi đó, công nghiệp vật liệu và công nghiệp cơ khí, chế tạo chính là “nền móng của nền công nghiệp quốc gia”, là nền tảng của công nghiệp hóa, hiện đại hóa, tự chủ công nghệ, tự chủ sản xuất và là yếu tố đầu vào, điều kiện tiên quyết phục vụ phát triển các lĩnh vực thiết yếu, các sản phẩm công nghệ chiến lược và xây dựng nền kinh tế độc lập, tự chủ, tự cường.
Phó Chủ tịch Quốc hội cho rằng, cần làm rõ hơn vị trí, vai trò của công nghiệp vật liệu và công nghiệp cơ khí trong giai đoạn phát triển mới của đất nước; phải có nhận thức và cách tiếp cận mới về công nghiệp vật liệu, công nghiệp cơ khí xem đây là các ngành công nghiệp nền tảng, công nghiệp gốc của nền kinh tế.
Đặc biệt, với những nhóm vật liệu và sản phẩm cơ khí chiến lược, cần ưu tiên phát triển trong giai đoạn tới, nhất là các lĩnh vực phục vụ bán dẫn, trí tuệ nhân tạo (AI), robot, năng lượng mới, quốc phòng, đường sắt tốc độ cao, điện hạt nhân và các ngành công nghệ chiến lược khác.
Do vậy, cần hoàn thiện về thể chế, nhất là các quy định liên quan đến đầu tư, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển giao công nghệ, tiêu chuẩn - quy chuẩn, khai thác và chế biến khoáng sản, công nghiệp hỗ trợ và các cơ chế hỗ trợ doanh nghiệp đổi mới công nghệ.
Đồng thời, ông cũng mong muốn đại biểu góp ý cho việc xây dựng Chiến lược phát triển công nghiệp vật liệu Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 theo định hướng đã được Tổng Bí thư, Chủ tịch nước chỉ đạo.
Cơ hội tham gia chuỗi giá trị toàn cầu
Cũng tại hội thảo, Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Nguyễn Thanh Hải cho hay, nhiều chương trình, dự án chiến lược quốc gia đang đặt ra yêu cầu hoàn toàn mới với công nghiệp vật liệu, công nghiệp cơ khí chế tạo.
Theo bà, đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam không chỉ là dự án giao thông có quy mô lớn nhất trong lịch sử nước ta mà còn là cơ hội lớn để nâng cấp năng lực công nghiệp quốc gia. Dự án này đòi hỏi thép ray chất lượng cao, thép cầu đặc chủng, bê tông tính năng cao, vật liệu giảm rung, giảm chấn, hệ thống điện khí hóa…
Câu hỏi đặt ra, Việt Nam có thể tham gia ở mức độ nào vào chuỗi giá trị của các dự án này, có thể nội địa hóa những công đoạn nào và cần chuẩn bị những gì để từng bước làm chủ công nghệ?
Với điện hạt nhân, yêu cầu đặt ra còn cao hơn, đó là tiêu chuẩn nghiêm ngặt về vật liệu, thép đặc chủng, hợp kim chịu nhiệt, vật liệu chống bức xạ... Theo kinh nghiệm quốc tế, chương trình phát triển hạt nhân thường tạo ra động lực phát triển mạnh cho các ngành luyện kim, cơ khí chính xác…
Đường sắt sẽ trở thành động lực thúc đẩy ngành luyện kim, cơ khí chế tạo
Theo PGS.TS Nguyễn Chỉ Sáng, Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp Cơ khí Việt Nam (VAMI), đường sắt tốc độ cao được xem là một trong những dự án có sức lan tỏa lớn nhất đối với công nghiệp vật liệu và cơ khí chế tạo. Dự án còn tạo ra nhu cầu rất lớn đối với thép chất lượng cao, kết cấu thép đặc chủng, đầu máy, toa xe…
Chuyên gia nêu thực tế nhiều năm qua, ngành cơ khí vẫn chủ yếu hoạt động ở các khâu gia công và lắp ráp. Điều này dẫn tới thực trạng nhiều dự án công nghiệp quy mô lớn vẫn phụ thuộc đáng kể vào nhà thầu nước ngoài.
Chính vì vậy, ông Sáng cho rằng, phát triển công nghiệp vật liệu và cơ khí trong nước phải được xem là điều kiện tiên quyết để làm chủ các dự án hạ tầng chiến lược.
Đặc biệt, nếu tận dụng tốt cơ hội từ các dự án đường sắt, doanh nghiệp Việt Nam có thể phát triển năng lực trong nhiều lĩnh vực từ sản xuất thép chất lượng cao, chế tạo kết cấu thép, thiết bị điện, thiết bị điều khiển cho tới các sản phẩm cơ khí chính xác.
Ông Nguyễn Chỉ Sáng đề xuất thúc đẩy các cụm liên kết ngành giữa doanh nghiệp vật liệu, cơ khí và công nghệ. Như vậy mới có thể giảm chi phí đầu tư, nâng cao năng lực đổi mới sáng tạo và xây dựng được các chuỗi cung ứng nội địa đủ sức cạnh tranh.
Theo ông, làm được điều này, đường sắt sẽ trở thành động lực thúc đẩy ngành luyện kim, cơ khí chế tạo, công nghiệp hỗ trợ…
Ngược lại, nếu phần lớn thị trường vật liệu và thiết bị tiếp tục thuộc về các nhà thầu nước ngoài, cơ hội hình thành ngành công nghiệp đường sắt tự chủ có thể sẽ tiếp tục bị bỏ lỡ.
