Đề xuất người dân được bố trí tái định cư tại chỗ sau khi bị thu hồi đất

Thay vì buộc người dân có đất ở bị thu hồi phải rời khỏi nơi đang sinh sống, dự thảo Luật Đất đai (sửa đổi) đề xuất thêm cơ chế để một số trường hợp được bố trí đất ở, nhà ở tại chỗ hoặc hoán đổi phần đất bị thu hồi sang diện tích còn lại của thửa đất.

Mất đất nhưng không nhất thiết phải rời nơi ở

Với một hộ gia đình, thu hồi đất không chỉ là câu chuyện nhận một khoản tiền bồi thường. Việc chuyển đi nơi khác có thể kéo theo thay đổi về công việc, trường học, sinh hoạt và các mối quan hệ đã hình thành trong nhiều năm.

Từ thực tế này, dự thảo Luật Đất đai (sửa đổi) đang được Bộ Nông nghiệp và Môi trường nghiên cứu, hoàn thiện đưa ra một số cơ chế theo hướng giảm xáo trộn nơi ở cho người có đất bị thu hồi. Đáng chú ý, nếu Nhà nước thu hồi đất ở để thực hiện dự án đầu tư xây dựng khu đô thị, khu dân cư nông thôn, người có đất bị thu hồi được đề xuất bồi thường bằng đất ở hoặc nhà ở tại chỗ.

Một phương án khác cũng được đặt ra rằng nếu người dân có nhu cầu, phần diện tích đất ở bị thu hồi có thể được hoán đổi sang phần diện tích còn lại của chính thửa đất theo quy định của Chính phủ. Điều này mở ra khả năng trong một số trường hợp, người dân không phải chuyển tới một khu tái định cư hoàn toàn mới mà có thể tiếp tục ổn định cuộc sống tại khu vực vốn đã gắn bó.

Quy định về hoán đổi đáng chú ý ở chỗ nó hướng tới xử lý tình huống một thửa đất chỉ bị thu hồi một phần. Sau khi thu hồi, phần diện tích còn lại có thể không còn phù hợp với nhu cầu sử dụng như trước. Nếu đáp ứng các điều kiện theo quy định, cơ chế hoán đổi được đề xuất có thể giúp người dân tận dụng chính phần đất còn lại để bố trí nơi ở.

Đề xuất mới được cho là linh hoạt hơn so với việc chỉ đặt vấn đề “bồi thường bao nhiêu”, bởi mục tiêu cuối cùng là bảo đảm người dân có điều kiện tiếp tục ổn định cuộc sống sau khi đất bị thu hồi. Đồng thời, việc tận dụng phần đất còn lại cũng có thể giúp giảm nhu cầu bố trí quỹ đất tái định cư ở một địa điểm khác.

Người dân sẽ được tham gia trước khi phương án được chốt

Một thay đổi đáng chú ý khác nằm ở quá trình xây dựng phương án bồi thường, hỗ trợ và tái định cư. Dự thảo đề xuất trong quá trình thu hồi đất phải điều tra, xác định thu nhập từ việc sử dụng đất và tài sản gắn liền với đất, đồng thời tổ chức lấy ý kiến và tiếp thu ý kiến của người có đất bị thu hồi trước khi phê duyệt phương án.

Cách làm này hướng tới việc đánh giá đầy đủ hơn những gì người dân thực tế bị mất sau thu hồi đất. Chẳng hạn, một mảnh đất vừa là nơi ở vừa được sử dụng để kinh doanh hoặc tạo thu nhập. Khi đất bị thu hồi, khoản thiệt hại không chỉ nằm ở giá trị nhà, đất mà còn có thể liên quan đến nguồn sinh kế.

Việc xác định thu nhập bị mất vì thế được kỳ vọng giúp địa phương có cơ sở xây dựng phương án hỗ trợ phù hợp hơn, hướng tới khôi phục sinh kế thay vì chỉ hoàn tất việc chi trả bồi thường.

Tái định cư sẽ có nhiều lựa chọn hơn

Dự thảo cũng bổ sung nguyên tắc nhà ở, đất ở trong khu tái định cư được bố trí theo nhiều cấp nhà và nhiều mức diện tích khác nhau, phù hợp với mức bồi thường và khả năng chi trả của từng người. Điểm này có ý nghĩa thực tế bởi các hộ bị thu hồi đất có hoàn cảnh và năng lực tài chính khác nhau. Một phương án tái định cư duy nhất khó có thể phù hợp với tất cả.

Việc đa dạng diện tích, loại hình nhà ở có thể giúp người dân có thêm lựa chọn khi chuyển sang nơi ở mới, thay vì phải cố gắng đáp ứng một phương án không phù hợp với khả năng tài chính.

Dự thảo đồng thời đặt ra cách xử lý đối với trường hợp đất đã có thông báo thu hồi nhưng sau đó phát sinh chuyển quyền sử dụng đất. Theo đề xuất, nếu việc chuyển quyền diễn ra trong thời gian thông báo thu hồi đất có hiệu lực, bên nhận chuyển quyền được bồi thường, hỗ trợ, tái định cư nhưng tổng mức không vượt quá mức áp dụng đối với bên chuyển quyền.

Quy định này nhằm xác định rõ quyền lợi trong trường hợp quyền sử dụng đất thay đổi trước thời điểm Nhà nước chính thức thu hồi, đồng thời hạn chế khả năng lợi dụng chính sách để làm tăng tổng mức bồi thường, hỗ trợ, tái định cư.

Mục tiêu ổn định cuộc sống cho người dân

Nhìn tổng thể, nhóm đề xuất mới đang chuyển trọng tâm từ việc xử lý “một thửa đất bị thu hồi” sang giải quyết “cuộc sống của người dân sau thu hồi”.

Nếu được thông qua, các cơ chế như bố trí đất ở, nhà ở tại chỗ; hoán đổi phần đất ở bị thu hồi sang diện tích còn lại; lấy ý kiến người dân trước khi phê duyệt phương án; tính đến thu nhập bị mất và đa dạng hóa lựa chọn tái định cư có thể tạo thêm phương án để người dân giảm xáo trộn.

Tuy nhiên, đây vẫn là nội dung đang được đề xuất trong dự thảo Luật Đất đai (sửa đổi). Người dân không nên hiểu rằng mọi trường hợp bị thu hồi đất đều đương nhiên được tái định cư tại chỗ. Điều kiện, diện tích, cách thức hoán đổi và trình tự thực hiện sẽ được nghiên cứu và được quy định cụ thể cho từng trường hợp.

Điểm cốt lõi của đề xuất này chính là việc tạo điều kiện để người dân có nơi ở phù hợp, duy trì sinh kế và từng bước ổn định cuộc sống sau khi Nhà nước thu hồi đất.