Đừng lo chứng khoán giảm sau nâng hạng, điều đáng ngại nằm ở nơi khác

Theo các chuyên gia, thị trường chứng khoán đi ngang hoặc điều chỉnh trong những tháng đầu sau nâng hạng là diễn biến bình thường. Thách thức lớn hơn với Việt Nam là bổ sung hàng hóa chất lượng, mở rộng công cụ phòng vệ rủi ro và cải thiện khả năng tiếp cận thị trường để thu hút dòng vốn ngoại dài hạn.

Muốn giữ chân dòng vốn ngoại, phải có hàng hóa chất lượng

Tại phiên Fireside Chat với chủ đề “Khi thế giới định giá lại thị trường vốn Việt Nam”, trong khuôn khổ Diễn đàn Đầu tư Việt Nam 2027, các chuyên gia cho rằng kỳ vọng dòng vốn ngoại lập tức gia tăng sau khi thị trường chứng khoán được nâng hạng là chưa thực tế. Thực tế, diễn biến thị trường trong những tháng đầu sau nâng hạng có thể không như kỳ vọng.

“Trong vòng 3 tháng, 6 tháng, 9 tháng sau nâng hạng, thị trường thường đi ngang và đi xuống. Tôi nghĩ đây là điều rất bình thường”, ông Nguyễn Sơn, Chủ tịch HĐTV Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ Chứng khoán Việt Nam (VSDC), nhận định.

Theo ông Sơn, hiện tượng này không chỉ xảy ra tại Việt Nam mà từng xuất hiện ở nhiều thị trường khác. Sau khi thay đổi phân hạng, các quỹ đầu tư thị trường cận biên có thể phải điều chỉnh danh mục, trong khi các quỹ chuyên đầu tư vào thị trường mới nổi cần thời gian nghiên cứu, đánh giá trước khi giải ngân.

Đồng quan điểm, PGS.TS Nguyễn Hữu Huân, Phó Chủ tịch Cơ quan điều hành Trung tâm Tài chính Quốc tế TP.HCM (IFC HCM), cho rằng đây là giai đoạn chuyển tiếp của dòng vốn. Một phần kỳ vọng nâng hạng có thể đã phản ánh vào giá cổ phiếu từ trước, còn các quỹ mới nổi cần thêm thời gian quan sát, đánh giá chất lượng hàng hóa và thích nghi với cơ chế vận hành của thị trường.

Do đó, việc thị trường đi ngang hoặc điều chỉnh trong giai đoạn đầu không đồng nghĩa cơ hội thu hút vốn đã suy giảm. Vấn đề quan trọng là Việt Nam có tạo đủ sức hấp dẫn để các quỹ gia tăng phân bổ sau thời gian quan sát hay không.

Ở khía cạnh này, chất lượng hàng hóa được các chuyên gia xem là yếu tố then chốt.

“Cái chợ đó có đẹp, có sang cách mấy nhưng trong đó không có gì để mua, hoặc chất lượng hàng hóa không tốt thì người ta cũng rất khó xuống tiền”, ông Huân ví von.

Theo ông, thị trường cần đẩy mạnh đưa các doanh nghiệp chất lượng lên sàn, đặc biệt là doanh nghiệp nhà nước, doanh nghiệp tư nhân đầu ngành và doanh nghiệp FDI. Bởi dù hạ tầng giao dịch hiện đại đến đâu, một thị trường thiếu lựa chọn đầu tư phù hợp cũng khó thu hút các quỹ quốc tế giải ngân quy mô lớn.

Trong khi đó, ông Nguyễn Sơn cho rằng hạn chế hiện nay nằm ở cả quy mô và cơ cấu hàng hóa. Vốn hóa thị trường cổ phiếu Việt Nam tương đương khoảng 79% GDP năm 2025, vẫn thấp hơn tương đối so với nhiều thị trường quốc tế. Tỷ lệ vốn nhà nước tại một số doanh nghiệp còn cao, khiến lượng cổ phiếu có thể tiếp cận của nhà đầu tư nước ngoài chưa rộng. Giới hạn sở hữu nước ngoài tại một số doanh nghiệp cũng thu hẹp dư địa giải ngân.

Muốn các quỹ nâng quy mô phân bổ từ 100 triệu USD lên 300–500 triệu USD, thị trường cần có đủ hàng hóa chất lượng và khả năng hấp thụ dòng tiền lớn. Theo ông Sơn, số lượng tập đoàn tư nhân lớn, có nền tảng tài chính tốt thực hiện IPO trong những năm gần đây chưa nhiều. Vì vậy, cần quan tâm hơn đến IPO doanh nghiệp nhà nước quy mô lớn, có tiềm lực tài chính tốt, đồng thời đẩy mạnh thoái vốn tại những doanh nghiệp mà Nhà nước không nhất thiết phải nắm quyền chi phối.

Một hướng đi khác là đưa các doanh nghiệp FDI hoạt động hiệu quả tại Việt Nam lên sàn chứng khoán.

“Đặc biệt là câu chuyện chúng ta IPO các doanh nghiệp FDI để có một tiềm lực hàng hóa chuẩn mực hơn. Những tổ chức FDI vào Việt Nam nhiều năm và rất thành công, tôi ví dụ như VSIP chẳng hạn, nếu chúng ta IPO thì tôi biết là rất nhiều nhà đầu tư nước ngoài họ quan tâm”, ông Sơn nói.

Bên cạnh mở rộng nguồn cung, chất lượng quản trị doanh nghiệp, công bố thông tin bằng tiếng Anh, áp dụng chuẩn mực báo cáo tài chính quốc tế (IFRS) và các tiêu chí ESG cũng cần được cải thiện. Đây là những điều kiện giúp nhà đầu tư nước ngoài đánh giá doanh nghiệp minh bạch, đầy đủ hơn trước khi quyết định rót vốn dài hạn.

Mở rộng công cụ phòng vệ, giảm rủi ro cho nhà đầu tư ngoại

Nếu chất lượng hàng hóa quyết định nhà đầu tư có muốn tham gia thị trường hay không, thì cơ chế giao dịch và các công cụ phòng vệ rủi ro lại ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng họ gia tăng quy mô đầu tư.

Theo ông Nguyễn Sơn, nhà đầu tư nước ngoài thường sử dụng song song hai nhóm sản phẩm: tài sản cơ sở như cổ phiếu, chứng chỉ quỹ và các công cụ phái sinh để phòng ngừa rủi ro. Tại các thị trường phát triển, hệ thống sản phẩm thường có hợp đồng tương lai (futures) và quyền chọn (options), được thiết kế dựa trên chỉ số hoặc từng cổ phiếu riêng lẻ.

Trong khi đó, thị trường phái sinh Việt Nam mới vận hành từ năm 2017, với sản phẩm cơ bản là hợp đồng tương lai dựa trên VN30. Hiện Việt Nam đang nghiên cứu khả năng triển khai quyền chọn dựa trên chỉ số để mở rộng lựa chọn phòng vệ cho nhà đầu tư. Về dài hạn, quyền chọn trên từng cổ phiếu riêng lẻ cũng là sản phẩm đáng quan tâm, dù có kỹ thuật giao dịch phức tạp và mức độ rủi ro cao.

“Đây là sản phẩm thực sự các nhà đầu tư rất ưa thích vì nó đi vào rủi ro cho từng cổ phiếu đơn lẻ. Tuy nhiên, kỹ thuật giao dịch tương đối phức tạp và rất rủi ro, đòi hỏi chúng ta cần có đầy đủ các công cụ phòng vệ”, ông Sơn phân tích.

Một công cụ khác được ông đề cập là bán khống có bảo đảm (covered short selling), nhằm bổ sung khả năng phòng vệ cho nhà đầu tư trên thị trường cơ sở.

Bên cạnh đó, giới hạn sở hữu nước ngoài cũng cần được tháo gỡ. Thực tế, một số cổ phiếu được nhà đầu tư quốc tế quan tâm nhưng đã hết hoặc gần hết room ngoại, khiến khả năng tiếp cận bị hạn chế. Trong trường hợp này, chứng chỉ lưu ký không có quyền biểu quyết (NVDR) có thể là giải pháp.

Theo ông Sơn, NVDR cho phép nhà đầu tư nước ngoài tiếp cận lợi ích kinh tế gắn với cổ phiếu mà không trực tiếp nắm quyền biểu quyết. Qua đó, sản phẩm này có thể mở rộng cơ hội đầu tư, đồng thời vẫn duy trì cơ chế kiểm soát tại những lĩnh vực Nhà nước cần giữ quyền chi phối. Ngoài ra, chứng quyền có bảo đảm (covered warrant) cũng là một sản phẩm có thể bổ sung vào hệ thống công cụ của thị trường.

Đáng chú ý, rủi ro mà nhà đầu tư nước ngoài phải đối mặt không chỉ đến từ biến động giá cổ phiếu mà còn từ tỷ giá. Một quỹ ngoại có thể đạt mức sinh lời tốt khi đầu tư vào cổ phiếu Việt Nam, nhưng lợi nhuận thực tế khi chuyển đổi từ đồng Việt Nam sang ngoại tệ để đưa vốn về nước có thể suy giảm nếu tỷ giá biến động bất lợi.

“Bất luận thế nào, những biến động tỷ giá của đồng ngoại tệ khi đưa vào, mặc dù đầu tư có lãi, nhưng khi thoái vốn chuyển ra ngoại tệ mà không có phòng vệ thì vấn đề cần cơ chế xử lý”, ông Sơn nhấn mạnh.

Theo vị chuyên gia, xây dựng cơ chế phòng vệ rủi ro tỷ giá đối với dòng vốn đầu tư gián tiếp là yêu cầu cần được quan tâm song song với các công cụ phòng vệ biến động giá cổ phiếu. Đây cũng là vấn đề được các định chế tài chính lớn như Vanguard, BlackRock hay Morgan Stanley đặt ra trong quá trình trao đổi, xúc tiến đầu tư và làm việc về nâng hạng thị trường.

Như vậy, nâng hạng mới chỉ là bước mở cửa để thị trường chứng khoán Việt Nam tiếp cận sâu hơn với dòng vốn quốc tế. Để dòng vốn thực sự ở lại và gia tăng quy mô, thị trường cần đồng thời cải thiện nguồn cung hàng hóa, chuẩn mực quản trị, khả năng tiếp cận và hệ thống công cụ quản trị rủi ro.