Luật sư Phạm Thanh Tuấn: Cần mở rộng cơ chế tháo gỡ dự án BT vướng mắc

Các dự án BT chuyển tiếp vướng mắc không chỉ nằm ở câu chuyện pháp lý, mà còn liên quan đến trách nhiệm của cơ quan quản lý, cách xử lý sai phạm và khả năng đưa nguồn lực đất đai vào khai thác.

Trong khi nhiều dự án kéo dài qua nhiều giai đoạn, việc tháo gỡ đòi hỏi cách tiếp cận đủ linh hoạt để giải quyết điểm nghẽn, nhưng vẫn bảo đảm kỷ cương pháp luật và không để thất thoát tài sản nhà nước.

Từ thực tiễn này, luật sư Phạm Thanh Tuấn cho rằng cần nhìn nhận toàn diện hơn các dạng vướng mắc, đồng thời trao cho địa phương cơ chế xử lý rõ ràng, khả thi.

CẦN CƠ CHẾ LINH HOẠT HƠN ĐỂ KHƠI THÔNG DỰ ÁN BT

Thưa ông, Nghị quyết 16/2026 được kỳ vọng tháo gỡ vướng mắc cho một số dự án BT chuyển tiếp tại các địa phương. Qua thực tiễn triển khai, ông đánh giá như thế nào về cơ chế này và cần tiếp tục hoàn thiện những gì?

Nghị quyết 16/2026 là hành lang pháp lý quan trọng, giúp địa phương và doanh nghiệp có cơ sở để xử lý những vướng mắc tại các dự án BT chuyển tiếp trong thời gian qua. Bên cạnh những kết quả đạt được, theo tôi, vẫn còn một số vấn đề cần được các cơ quan có thẩm quyền tiếp tục nghiên cứu, đánh giá để xem xét sửa đổi trong thời gian tới.

Chẳng hạn, Nghị quyết 16 hiện chủ yếu xử lý các dự án có vướng mắc xuất phát từ phía cơ quan nhà nước có thẩm quyền. Cách tiếp cận này là phù hợp, nhưng trên thực tế, việc phân định lỗi trong một số kết luận thanh tra hoặc bản án chưa thực sự rõ ràng. Có những dự án mà trách nhiệm không chỉ thuộc về một phía, hoặc tồn tại lỗi hỗn hợp giữa các bên.

Theo tôi, khi xem xét tháo gỡ một dự án vướng mắc, mục tiêu không nên chỉ dừng lại ở việc xác định phương án quy đổi, thanh toán. Quan trọng hơn là phải tìm cách khơi thông dự án, đưa đất đai và các nguồn lực đầu tư vào khai thác, sử dụng hiệu quả, qua đó đóng góp cho phát triển kinh tế.

Vì vậy, trong thời gian tới, cơ quan có thẩm quyền có thể nghiên cứu mở rộng phạm vi xem xét đối với một số dự án có yếu tố lỗi hỗn hợp, trên cơ sở đánh giá cụ thể tính chất, mức độ vi phạm và trách nhiệm của từng bên. Việc mở rộng này cần đi kèm các điều kiện kiểm soát chặt chẽ, bảo đảm không hợp thức hóa sai phạm và không gây thất thoát tài sản nhà nước.

Một vấn đề khác là các vi phạm, vướng mắc tại dự án BT rất đa dạng. Do đó, nếu chỉ phân loại và xử lý theo từng dạng vi phạm cụ thể, cơ chế có thể khó bao quát hết những tình huống phát sinh trong thực tế.

Theo tôi, cần nghiên cứu trao thẩm quyền rõ ràng và chủ động hơn cho địa phương trong việc xử lý các dự án vướng mắc, đồng thời quy định những nguyên tắc xuyên suốt như không gây thất thoát ngân sách, không tạo lợi ích cục bộ và phải phù hợp với quy hoạch.

Khi được trao thẩm quyền cùng khuôn khổ pháp lý rõ ràng, địa phương sẽ có thêm dư địa để giải quyết các vướng mắc phù hợp với đặc điểm từng dự án. Điều này vừa giúp nâng cao tính chủ động trong tổ chức thực hiện, vừa bảo đảm việc xử lý vẫn nằm trong giới hạn tuân thủ pháp luật.

Có ý kiến cho rằng cần cho phép tiến hành đồng thời việc xử lý vi phạm hành chính và tháo gỡ, thanh toán cho các dự án BT. Theo ông, cách tiếp cận này có thể mang lại tác động như thế nào đối với doanh nghiệp và tiến độ đưa nguồn lực vào nền kinh tế?

Việc xử lý trách nhiệm cá nhân khi có sai phạm và việc tháo gỡ vướng mắc cho dự án đều cần thiết. Tuy nhiên, cần đặt các nhiệm vụ này trong mục tiêu lớn hơn là thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội, tránh để quá trình xử lý trách nhiệm kéo dài làm đình trệ việc khai thác, sử dụng đất đai và tài sản.

Theo tôi, cần nghiên cứu cơ chế cho phép triển khai song song hai quá trình: một mặt xử lý những vướng mắc để dự án có thể tiếp tục được thực hiện, đưa đất đai và tài sản vào khai thác; mặt khác tiếp tục xem xét, xử lý trách nhiệm của cá nhân liên quan theo đúng quy định.

Tùy tính chất từng vụ việc, việc xử lý trách nhiệm có thể được thực hiện theo trình tự và thời điểm phù hợp, nhưng không có nghĩa là bỏ qua hoặc miễn trừ trách nhiệm. Điều quan trọng là phải tránh để việc xử lý một khâu khiến toàn bộ dự án bị đình trệ, trong khi nguồn lực đất đai và giá trị tài sản chưa được phát huy.

Nếu có cơ chế phù hợp, dòng tiền và nguồn lực của doanh nghiệp có thể được khơi thông tốt hơn. Những dự án đủ điều kiện tiếp tục triển khai sẽ có cơ hội được đưa vào khai thác, sử dụng, tạo thêm giá trị cho nền kinh tế. Trong khi đó, trách nhiệm của các cá nhân có liên quan vẫn được xem xét trên cơ sở quy định pháp luật và tính chất cụ thể của sai phạm.

PHÂN BIỆT SAI PHẠM THỦ TỤC VỚI SAI PHẠM CÓ TÍNH CHẤT VỤ LỢI

Theo ông, việc làm rõ nguyên tắc không hợp pháp hóa sai phạm có tính chất vụ lợi có ý nghĩa như thế nào đối với quá trình tháo gỡ các dự án BT, nhất là những trường hợp có vi phạm về trình tự, thủ tục hành chính?

Nguyên tắc không hợp pháp hóa sai phạm là yêu cầu rất quan trọng khi xử lý các dự án BT. Tuy nhiên, để áp dụng hiệu quả, cần làm rõ nội hàm của nguyên tắc này và phân biệt bản chất của từng loại vi phạm.

Trên thực tế, một dự án có thể tồn tại nhiều vi phạm khác nhau. Trong đó, có những vi phạm liên quan đến trình tự, thủ tục hành chính nhưng không gây thất thoát tài sản, không có yếu tố tham nhũng hoặc không xuất phát từ động cơ vụ lợi.

Những vi phạm như vậy cần được đánh giá cụ thể về tính chất, mức độ và khả năng khắc phục, thay vì áp dụng một cách tiếp cận giống nhau cho mọi trường hợp.

Theo tôi, nguyên tắc không hợp pháp hóa sai phạm cần tiếp tục được giữ vững, nhưng phải làm rõ phạm vi áp dụng, đặc biệt đối với các sai phạm có tính chất vụ lợi. Cách tiếp cận này có thể tạo cơ sở để địa phương xem xét xử lý một số vi phạm thủ tục không trọng yếu, có khả năng khắc phục, sau khi được cơ quan có thẩm quyền xem xét và trong khuôn khổ pháp luật cho phép.

Điều đó không có nghĩa là mọi vi phạm về thủ tục đều có thể được hợp thức hóa. Cần đánh giá từng trường hợp, xác định rõ hậu quả, trách nhiệm và điều kiện xử lý. Những hành vi cố ý vi phạm, có động cơ vụ lợi hoặc gây thất thoát tài sản nhà nước phải được xử lý theo quy định, không thể lấy mục tiêu tháo gỡ dự án làm lý do để bỏ qua.

Có thể tham khảo cách tiếp cận trong lĩnh vực đất đai. Theo nội dung đang được xem xét sửa đổi mà tôi đề cập, pháp luật đất đai có quy định về việc xem xét cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất đối với hộ gia đình, cá nhân trong một số trường hợp có vi phạm về thủ tục trước ngày 1/8/2024. Đây là ví dụ cho thấy đối với những vi phạm có tính chất lịch sử, mang tính thủ tục, pháp luật có thể nghiên cứu cơ chế xử lý trong những điều kiện nhất định.

Trong lĩnh vực đầu tư và đất đai cũng vậy, cần xem xét khả năng xử lý đối với những vi phạm thủ tục có tính chất lịch sử, nếu đáp ứng đầy đủ điều kiện và không thuộc trường hợp phải xử lý nghiêm do có yếu tố vụ lợi hoặc gây thất thoát. Cách tiếp cận này sẽ góp phần khơi thông nguồn lực đất đai, đồng thời vẫn bảo đảm nguyên tắc thượng tôn pháp luật.

Ông muốn gửi thông điệp gì tới các địa phương và cộng đồng doanh nghiệp trong quá trình tháo gỡ các dự án BT chuyển tiếp?

Sự quyết liệt của địa phương trong tổ chức thực hiện chính sách là tiền đề quan trọng để thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội. Chính sách dù được thiết kế tốt đến đâu cũng khó phát huy hiệu quả nếu thiếu sự chủ động và quyết tâm trong quá trình triển khai.

Khi đã có hành lang pháp lý rõ ràng và thẩm quyền phù hợp, các địa phương cần chủ động rà soát toàn diện, phân loại và đánh giá cụ thể từng dự án BT chuyển tiếp, làm rõ nguyên nhân vướng mắc, trách nhiệm của các bên liên quan cũng như những vấn đề cần tiếp tục xử lý.

Trên cơ sở đó, địa phương có thể lựa chọn phương án phù hợp với đặc điểm của từng dự án, bảo đảm vừa tuân thủ quy định pháp luật, vừa tránh tình trạng kéo dài do tâm lý e ngại trách nhiệm.

Mục tiêu cuối cùng của việc tháo gỡ không chỉ dừng lại ở giải quyết các vướng mắc về thủ tục, thanh toán hay hoàn thiện hồ sơ pháp lý, mà quan trọng hơn là đưa đất đai, tài sản và các dự án đầu tư trở lại quá trình khai thác, sử dụng hiệu quả.

Khi những nguồn lực này tiếp tục bị đình trệ, không chỉ doanh nghiệp chịu ảnh hưởng mà cơ hội phát triển kinh tế của địa phương cũng bị hạn chế. Vì vậy, quá trình xử lý cần hướng đến kết quả thực chất, tạo điều kiện để dự án được tiếp tục triển khai hoặc đưa vào khai thác theo phương án phù hợp, qua đó phát huy giá trị của nguồn lực đang bị ách tắc.

Tuy nhiên, tháo gỡ khó khăn không đồng nghĩa với việc bỏ qua sai phạm hay hợp thức hóa những vi phạm đã xảy ra. Việc xác định trách nhiệm của tổ chức, cá nhân liên quan vẫn phải được tiến hành theo quy định, trên cơ sở xem xét tính chất, mức độ và hậu quả của từng hành vi.

Đặc biệt, cần bảo đảm không để xảy ra thất thoát tài sản nhà nước, không tạo cơ chế bị lợi dụng để phục vụ lợi ích riêng hoặc né tránh trách nhiệm. Theo tôi, điều quan trọng là phải phân định rõ giữa yêu cầu khơi thông nguồn lực và yêu cầu xử lý sai phạm, để hai nhiệm vụ này được thực hiện đồng thời, thay vì vì một mục tiêu mà làm đình trệ mục tiêu còn lại.

Nếu kết hợp được cơ chế xử lý đủ linh hoạt với trách nhiệm thực thi rõ ràng, minh bạch và có kiểm soát, quá trình tháo gỡ các dự án BT chuyển tiếp sẽ có điều kiện đạt hiệu quả cao hơn. Địa phương cần có đủ cơ sở pháp lý để hành động, đồng thời phải chịu trách nhiệm về quyết định của mình; doanh nghiệp cũng cần chủ động phối hợp, cung cấp hồ sơ và thực hiện đầy đủ các nghĩa vụ liên quan.

Khi các bên cùng hành động trên cơ sở quy định rõ ràng, những vướng mắc tồn đọng mới có thể từng bước được giải quyết, góp phần giải phóng nguồn lực, cải thiện môi trường đầu tư và tạo thêm động lực cho tăng trưởng, phát triển kinh tế - xã hội.

Trân trọng cảm ơn ông!