Quốc hội bàn sửa Luật Cạnh tranh: Siết độc quyền, tránh can thiệp quá sâu vào quyền tự do kinh doanh

Siết hành vi độc quyền, nhưng không làm méo cơ chế thị trường

Sáng 27/8, Ủy ban Thường vụ Quốc hội cho ý kiến về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Thương mại, Luật Cạnh tranh, Luật Quản lý ngoại thương và Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng dưới sự chủ trì của Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn và sự điều hành của Phó chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên.

Qua thẩm tra sơ bộ, Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội đề nghị tiếp tục rà soát, hoàn thiện các quy định liên quan đến những hành vi bị nghiêm cấm trong lĩnh vực cạnh tranh.

Đáng chú ý, cơ quan thẩm tra đề nghị nghiên cứu các quy định về hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường, lạm dụng vị trí độc quyền theo hướng hạn chế tối đa sự can thiệp vào quyền tự do kinh doanh và cơ chế vận hành của nền kinh tế thị trường.

Theo hướng này, không phải mọi hành vi của doanh nghiệp đang có vị trí lớn trên thị trường đều mặc nhiên trở thành đối tượng bị can thiệp. Phạm vi hành vi bị cấm cần được khu trú vào những trường hợp đáp ứng điều kiện đủ, tức là phải gây ra hoặc có khả năng gây ra thiệt hại ở mức độ cao hoặc đáng kể đối với khách hàng, người sử dụng.

Cách tiếp cận này nhằm tạo ra ranh giới rõ hơn giữa việc kiểm soát quyền lực thị trường và việc can thiệp vào hoạt động kinh doanh hợp pháp của doanh nghiệp.

Kinh tế số đặt ra bài toán mới cho Luật Cạnh tranh

Tại phiên họp, các Ủy viên Ủy ban Thường vụ Quốc hội cũng lưu ý cần làm rõ hơn các tiêu chí xác định thị trường, thị phần, thị phần kết hợp, sức mạnh thị trường và các hành vi cạnh tranh bị cấm.

Đây là những khái niệm có ý nghĩa quan trọng trong việc xác định một doanh nghiệp có thực sự nắm giữ vị trí thống lĩnh hay độc quyền và hành vi của doanh nghiệp đó có vượt qua giới hạn pháp luật hay không.

Đặc biệt, các đại biểu đề nghị phải tính đến tính chất đặc thù của kinh tế số và các mô hình kinh doanh mới.

Thực tế, sự phát triển của các nền tảng số, hệ sinh thái kinh doanh và mô hình kinh doanh dựa trên dữ liệu đang khiến cách xác định sức mạnh thị trường ngày càng phức tạp. Một doanh nghiệp có thể chưa chiếm thị phần quá lớn nếu chỉ nhìn vào doanh thu hoặc số lượng giao dịch, nhưng lại có lợi thế đáng kể về dữ liệu, nền tảng, hệ sinh thái hoặc khả năng kết nối người dùng.

Ngược lại, việc áp dụng máy móc các tiêu chí truyền thống cũng có thể dẫn tới nguy cơ đánh đồng quy mô lớn với hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh.

Vì vậy, việc sửa Luật Cạnh tranh được đặt ra không chỉ để tăng khả năng xử lý các hành vi độc quyền, mà còn phải bảo đảm luật có thể theo kịp những biến đổi nhanh của nền kinh tế.

Các Ủy viên Ủy ban Thường vụ Quốc hội nhấn mạnh cần nghiên cứu giới hạn phạm vi vi phạm đối với những hành vi gây thiệt hại ở mức cao hoặc đáng kể cho khách hàng, người sử dụng.

Điều này cũng đặt ra yêu cầu phải xây dựng các tiêu chí đủ rõ, có thể áp dụng thống nhất trên thực tế, tránh tình trạng doanh nghiệp phải đối mặt với rủi ro pháp lý chỉ vì thực hiện một hành vi kinh doanh thông thường nhưng sau đó bị diễn giải theo hướng hạn chế cạnh tranh.

Làm rõ ranh giới giữa cạnh tranh không lành mạnh và sở hữu trí tuệ

Một nội dung khác được cơ quan thẩm tra lưu ý là quy định về hành vi cạnh tranh không lành mạnh. Ủy ban Kinh tế và Tài chính đề nghị tiếp tục hoàn thiện các quy định theo hướng hợp lý, khả thi, đồng thời làm rõ mối quan hệ, nội hàm và phạm vi áp dụng giữa Luật Cạnh tranh và Luật Sở hữu trí tuệ.

Việc phân định này có ý nghĩa thực tế đối với doanh nghiệp, bởi cùng một hành vi trên thị trường có thể liên quan đồng thời đến cạnh tranh, thương hiệu, quyền sở hữu trí tuệ hoặc hoạt động khai thác tài sản trí tuệ.

Nếu quy định không đủ rõ, doanh nghiệp có thể phải chịu nhiều tầng nghĩa vụ hoặc đối mặt với cách hiểu khác nhau giữa các cơ quan thực thi.

Ngược lại, nếu pháp luật được thiết kế rõ ràng, doanh nghiệp sẽ có thêm cơ sở để dự liệu rủi ro, tổ chức hoạt động kinh doanh và cạnh tranh một cách minh bạch hơn.

Với dự án luật lần này, yêu cầu đặt ra là vừa tăng hiệu quả bảo vệ môi trường cạnh tranh, bảo vệ khách hàng và người sử dụng, vừa không tạo thêm rào cản đối với hoạt động kinh doanh hợp pháp.

Đây cũng là lý do vấn đề “siết” độc quyền đang được đặt song song với yêu cầu hạn chế tối đa can thiệp vào quyền tự do kinh doanh.

Dự kiến, dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Thương mại, Luật Cạnh tranh, Luật Quản lý ngoại thương và Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng sẽ được trình Quốc hội cho ý kiến và thông qua tại Kỳ họp thứ hai sắp tới.