Sửa Luật Đấu thầu: Trao quyền mạnh hơn, liệu có hẹp cửa cạnh tranh?

Sáng 23/10, tại Nhà Quốc hội, Quốc hội nghe Chính phủ trình bày Tờ trình và cơ quan thẩm tra báo cáo về dự án Luật Đấu thầu (sửa đổi), dưới sự điều hành của Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định.

Trình bày tờ trình, Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn cho biết thực tiễn thi hành Luật Đấu thầu cho thấy một số quy định chưa đồng bộ với hệ thống pháp luật, trong khi các hình thức lựa chọn nhà thầu còn phân tán, phức tạp. Pháp luật hiện hành cũng chưa có cơ chế đàm phán cạnh tranh đối với một số gói thầu đặc thù và đặt hàng sản phẩm từ nghiên cứu công nghệ cao, công nghệ chiến lược.

Bên cạnh đó, một số khâu trung gian trong quy trình đấu thầu chưa thực sự cần thiết. Các quy định về ưu đãi, tư cách hợp lệ, phương pháp đánh giá hồ sơ dự thầu, hợp đồng, hành vi bị cấm và trách nhiệm của các bên cũng cần tiếp tục hoàn thiện.

Vì vậy, việc sửa đổi luật nhằm cải cách thủ tục hành chính, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, qua đó nâng cao hiệu quả sử dụng vốn, bảo đảm cạnh tranh, minh bạch và phòng, chống tham nhũng, lãng phí trong hoạt động đấu thầu.

Tăng quyền chủ động, rút ngắn quy trình đấu thầu

Theo Bộ trưởng Ngô Văn Tuấn, dự thảo luật tập trung vào 4 nhóm chính sách, gồm bảo đảm tính khả thi và đồng bộ của hệ thống pháp luật; nâng cao chất lượng, hiệu quả đấu thầu; đơn giản hóa thủ tục, rút ngắn thời gian và đẩy mạnh phân cấp, phân quyền; tăng cường hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước, kiểm tra và giám sát.

Một trong những định hướng đáng chú ý là trao quyền chủ động hơn cho chủ đầu tư trong quyết định hình thức lựa chọn nhà thầu, từ đấu thầu đến chỉ định thầu, phù hợp với tính chất và yêu cầu của từng gói thầu. Cách tiếp cận này được kỳ vọng giúp giảm các khâu thủ tục không cần thiết, rút ngắn thời gian triển khai dự án và nâng cao trách nhiệm của chủ đầu tư.

Thay mặt cơ quan thẩm tra, Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính Phan Văn Mãi cho biết cơ quan này thống nhất với sự cần thiết sửa đổi Luật Đấu thầu nhằm tháo gỡ khó khăn, vướng mắc, đơn giản hóa thủ tục, tăng phân cấp, phân quyền và khơi thông nguồn lực cho đầu tư phát triển. Hồ sơ dự án luật đủ điều kiện trình Quốc hội xem xét, cho ý kiến tại Kỳ họp thứ 2.

Tuy nhiên, ông Phan Văn Mãi lưu ý Luật Đấu thầu năm 2023 đã trải qua nhiều lần sửa đổi, bổ sung và lần này tiếp tục được sửa đổi toàn diện theo trình tự, thủ tục rút gọn, với nhiều chính sách có phạm vi tác động rộng.

Do đó, cơ quan thẩm tra đề nghị quá trình sửa luật cần bảo đảm tinh thần thận trọng, đánh giá thực chất tác động, chi phí, lợi ích và rủi ro của các chính sách lớn; chỉ sửa đổi những vấn đề đã đủ rõ từ thực tiễn, tránh thay đổi dàn trải khi chưa đánh giá đầy đủ hệ quả.

Siết điều kiện chỉ định thầu, bảo đảm cạnh tranh thực chất

Một trong những vấn đề được Ủy ban Kinh tế và Tài chính đặc biệt lưu ý là nguy cơ thu hẹp cạnh tranh khi áp dụng các cơ chế lựa chọn nhà thầu đặc thù.

Cụ thể, khoản 2 Điều 28 của dự thảo cho phép hồ sơ mời thầu nêu nhãn hiệu theo nhóm nhãn hiệu, xuất xứ theo nhóm nước hoặc vùng lãnh thổ. Theo cơ quan thẩm tra, quy định này có thể hạn chế sự tham gia của các hàng hóa đáp ứng yêu cầu tương đương, đặc biệt là sản phẩm mới của doanh nghiệp trong nước.

Ủy ban đề nghị ưu tiên xây dựng yêu cầu dựa trên tính năng, chất lượng, tiêu chuẩn kỹ thuật và mục đích sử dụng. Việc viện dẫn nhãn hiệu hoặc xuất xứ chỉ nên thực hiện khi có căn cứ cần thiết, đồng thời phải quy định rõ tiêu chí xác định nhóm và điều kiện chấp nhận hàng hóa tương đương để bảo đảm cạnh tranh thực chất.

Đối với đề xuất mở rộng việc sử dụng nhà thầu phụ nước ngoài tại khoản 1 Điều 9, cơ quan thẩm tra kiến nghị quy định nguyên tắc nhà thầu trong nước không được giao cho nhà thầu phụ nước ngoài phần việc chủ yếu hoặc phần việc làm căn cứ đánh giá năng lực, kinh nghiệm để được lựa chọn. Quy định này nhằm bảo đảm nhà thầu chính trong nước thực sự có năng lực thực hiện và chịu trách nhiệm đối với gói thầu.

Về các hình thức lựa chọn nhà thầu, nhà đầu tư, Ủy ban cơ bản thống nhất việc hợp nhất chào hàng cạnh tranh vào đấu thầu rộng rãi, mua sắm trực tiếp vào chỉ định thầu và bổ sung hình thức đàm phán cạnh tranh.

Tuy nhiên, cơ quan thẩm tra nhấn mạnh đấu thầu rộng rãi cần tiếp tục là hình thức chủ yếu. Các trường hợp áp dụng chỉ định thầu, đặt hàng, lựa chọn nhà thầu trong trường hợp đặc biệt và chỉ định nhà đầu tư phải được quy định rõ về điều kiện, giới hạn, nhất là tiêu chí xác định lĩnh vực chiến lược và hạn mức chỉ định thầu, tránh tạo cơ chế làm suy giảm cạnh tranh.

Đối với hình thức đàm phán cạnh tranh, dự thảo cần bổ sung cơ chế bảo vệ bí mật kinh doanh, quyền sở hữu trí tuệ, đồng thời quy định căn cứ khách quan để kiểm chứng giá và tăng trách nhiệm giải trình của chủ đầu tư.

Một vấn đề khác là dự thảo giao Chính phủ quy định chi tiết nhiều nội dung tại 38 điều, trong đó có các quy định tác động trực tiếp đến quyền tham dự thầu và mức độ cạnh tranh. Ủy ban Kinh tế và Tài chính đề nghị luật phải xác định ngay các nguyên tắc, điều kiện và giới hạn áp dụng; văn bản hướng dẫn không được mở rộng những trường hợp hạn chế cạnh tranh vượt quá phạm vi luật cho phép.

Về các hành vi bị cấm trong đấu thầu, cơ quan thẩm tra đề nghị rà soát, xác định rõ chủ thể và hành vi vi phạm, bảo đảm bao quát các hành vi thông thầu, gian lận, xung đột lợi ích và làm lộ bí mật nhà nước.

Đối với quy định cấm tổ chức lựa chọn nhà thầu khi chưa xác định được nguồn vốn nếu dẫn đến nợ đọng, cơ quan thẩm tra cho rằng cần làm rõ thời điểm xác định hành vi vi phạm để tăng khả năng phòng ngừa, thay vì chỉ xử lý khi hậu quả đã phát sinh. Đồng thời, cần quy định cụ thể những trường hợp được phép tổ chức lựa chọn nhà thầu khi chưa xác định nguồn vốn, nhất là với các gói thầu khẩn cấp, cấp bách và đấu thầu trước.

Cơ quan thẩm tra cũng đề nghị nâng cao hiệu quả của Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia trong công khai, chia sẻ dữ liệu và giám sát; bảo đảm tính độc lập trong giải quyết kiến nghị. Các quy định về đấu thầu trước, sửa đổi hợp đồng, chuyển nhượng dự án và xử lý khi dự án thay đổi cần được hoàn thiện để tránh làm thay đổi những cam kết làm căn cứ lựa chọn nhà thầu.

Riêng hoạt động mua sắm thuốc, hóa chất, vật tư xét nghiệm và thiết bị y tế, dự thảo cần bảo đảm kiểm soát giá, đáp ứng yêu cầu chuyên môn và không làm gián đoạn hoạt động khám, chữa bệnh. Các quy định chuyển tiếp cũng cần được rà soát để bảo đảm tính thống nhất, khả thi, tránh khoảng trống pháp lý và tạo điều kiện triển khai đồng bộ khi luật có hiệu lực.