Thành phố trực thuộc Trung ương trẻ nhất Việt Nam có gì đặc biệt, sở hữu những lợi thế hiếm có nào?

Từ hôm nay (1/9), Quảng Ninh chính thức hoạt động với mô hình thành phố trực thuộc Trung ương, trở thành thành phố trẻ nhất Việt Nam. Được thành lập trên cơ sở toàn bộ diện tích tự nhiên và quy mô dân số của tỉnh Quảng Ninh, thành phố mới sở hữu diện tích hơn 6.231 km2, dân số hơn 1,52 triệu người cùng không gian phát triển đặc biệt, từ biển đảo, biên giới đến đô thị, công nghiệp, di sản.

Trước đó, sáng 28/8, Quảng Ninh đã tổ chức lễ công bố Nghị quyết của Quốc hội về việc thành lập thành phố Quảng Ninh và đón nhận Huân chương Lao động hạng Nhất.

Tại sự kiện, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh việc thành lập thành phố Quảng Ninh không đơn thuần là thay đổi tên gọi hay mô hình tổ chức, mà quan trọng hơn là tạo ra “một bước chuyển về chất”.

Thành phố Quảng Ninh có diện tích tự nhiên 6.231,27 km2, dân số hơn 1,52 triệu người, gồm 54 đơn vị hành chính cấp xã với 30 phường, 22 xã và 2 đặc khu Vân Đồn, Cô Tô. Năm 2025, tỷ lệ đô thị hóa của Quảng Ninh đạt 81,23% và địa phương đáp ứng đầy đủ 7/7 tiêu chuẩn của thành phố trực thuộc Trung ương.

Một “Việt Nam thu nhỏ” bên bờ vịnh Hạ Long

Quảng Ninh từ lâu được ví như một “Việt Nam thu nhỏ” bởi hội tụ nhiều loại hình địa hình hiếm địa phương nào có được, gồm biển, hải đảo, đồng bằng, trung du, miền núi và biên giới. Phía tây thành phố giáp thành phố Hải Phòng và tỉnh Bắc Ninh, phía bắc giáp tỉnh Lạng Sơn và Trung Quốc, phía đông và nam hướng ra Vịnh Bắc Bộ.

Đáng chú ý, Quảng Ninh là địa phương duy nhất của Việt Nam vừa có đường biên giới trên bộ, vừa có đường biên giới trên biển với Trung Quốc. Đây là lợi thế lớn về kinh tế cửa khẩu, logistics và thương mại quốc tế.

Trên tuyến biên giới có các cửa khẩu, cửa khẩu phụ và lối mở như Móng Cái, Hoành Mô, Bắc Phong Sinh, Bình Liêu; trên biển có cửa khẩu cảng Vạn Gia, Hòn Gai cùng hệ thống cảng biển phục vụ xuất nhập khẩu.

Trong đó, Cửa khẩu quốc tế Móng Cái là một trong những đầu mối giao thương quan trọng trên tuyến biên giới Việt Nam - Trung Quốc, kết nối với Đông Hưng, Quảng Tây. Hệ thống cửa khẩu tạo điều kiện để thành phố phát triển thương mại biên giới, logistics và dịch vụ xuất nhập khẩu top đầu cả nước.

Không gian phát triển đa dạng của Quảng Ninh còn được thể hiện qua sự giao thoa giữa công nghiệp, du lịch và văn hóa. Nhắc đến Quảng Ninh không thể không nhắc tới than đá. Đây là vùng khai thác than lớn nhất cả nước, gắn với lịch sử hình thành và phát triển của các đô thị công nghiệp như Hạ Long, Cẩm Phả, Uông Bí, Đông Triều. Công nghiệp khai khoáng, đặc biệt là than, nhiều thập niên qua là một trong những trụ cột quan trọng của kinh tế địa phương và bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia.

Song song với công nghiệp, Quảng Ninh sở hữu nguồn tài nguyên du lịch đặc biệt với hai di sản thế giới liên tỉnh là Di sản thiên nhiên thế giới vịnh Hạ Long - quần đảo Cát Bà và Di sản văn hóa thế giới Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc.

Sự đa dạng còn thể hiện ở đời sống văn hóa với 43 thành phần dân tộc cùng sinh sống, trong đó có 42 dân tộc thiểu số. Đồng bào dân tộc thiểu số chiếm hơn 12% dân số, với các cộng đồng Dao, Tày, Sán Dìu, Sán Chay, Hoa…

Quy mô kinh tế gần 370.000 tỷ đồng

Năm 2025, GRDP của Quảng Ninh tăng 11,89%, là mức cao nhất cả nước. Quy mô nền kinh tế đạt 368.445 tỷ đồng, tương đương khoảng 14,7 tỷ USD, đứng thứ 7 trong 34 tỉnh, thành phố cả nước. Tổng thu ngân sách nhà nước đạt 84.500 tỷ đồng.

GRDP bình quân đầu người đạt 10.402 USD, gấp 2,08 lần bình quân cả nước. Đến năm 2030, Quảng Ninh đặt mục tiêu GRDP bình quân đầu người đạt 20.000 USD.

Cơ cấu nền kinh tế cũng cho thấy Quảng Ninh đã chuyển mạnh so với hình ảnh một địa phương chủ yếu dựa vào khai thác tài nguyên. Năm 2025, nông, lâm nghiệp và thủy sản chỉ chiếm 4,63% GRDP; công nghiệp - xây dựng chiếm 46,18%; dịch vụ và thuế sản phẩm chiếm 49,19%.

Đáng chú ý, công nghiệp chế biến, chế tạo đang trở thành một động lực tăng trưởng mới. Riêng năm 2025, lĩnh vực này tăng trưởng 33,69%, tạo hiệu ứng lan tỏa sang thương mại, vận tải, kho bãi và các dịch vụ phục vụ sản xuất.

Sang năm 2026, đà tăng trưởng tiếp tục được duy trì. Trong 6 tháng đầu năm, GRDP Quảng Ninh tăng 11,11%, đứng thứ 4 cả nước. Tổng vốn đầu tư toàn xã hội đạt khoảng 61.300 tỷ đồng, tăng 16,4% so với cùng kỳ.

Trong 7 tháng năm 2026, chỉ số sản xuất công nghiệp của Quảng Ninh tăng 17,52% so với cùng kỳ, trong đó công nghiệp chế biến, chế tạo tăng 36,35%. Vốn FDI thu hút trong 7 tháng đạt hơn 1,095 tỷ USD.

Năm 2026, Quảng Ninh phấn đấu tăng trưởng GRDP trên 13%, tiếp tục duy trì tốc độ tăng trưởng hai chữ số khi chuyển sang mô hình thành phố trực thuộc Trung ương. GRDP bình quân đầu người phấn đấu đạt từ 11.800 USD trở lên; tổng thu ngân sách nhà nước trên địa bàn vượt dự toán Trung ương giao.

Các chỉ tiêu khác gồm tỷ trọng công nghiệp chế biến, chế tạo trong GRDP đạt trên 14%, tỷ trọng kinh tế số trong GRDP đạt trên 12%, đóng góp của kinh tế tư nhân trong GRDP từ 40% trở lên, thành lập mới trên 2.500 doanh nghiệp và tổng vốn đầu tư toàn xã hội tăng 12,5-13%.

Kết nối những động lực tăng trưởng sau khi trở thành thành phố trực thuộc Trung ương

Việc trở thành thành phố trực thuộc Trung ương mở ra cho Quảng Ninh một không gian phát triển thống nhất trên toàn địa bàn, nơi đô thị, công nghiệp, cảng biển, logistics, cửa khẩu, biển đảo và du lịch không còn được nhìn như những khu vực phát triển riêng rẽ mà có thể bổ trợ, kết nối và hình thành các chuỗi giá trị lớn hơn.

Quảng Ninh bước vào mô hình mới với sự chuẩn bị tương đối đồng bộ về quy hoạch. Hệ thống các quy hoạch chiến lược được địa phương hoàn thiện trong năm 2026, gồm điều chỉnh Quy hoạch tỉnh Quảng Ninh thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050; Quy hoạch chung đô thị Quảng Ninh; Quy hoạch chung Khu kinh tế ven biển Quảng Yên; Quy hoạch Cảng hàng không quốc tế Vân Đồn và việc công nhận Quảng Ninh đạt tiêu chí đô thị loại I.

Đây là những cơ sở để tổ chức lại không gian phát triển theo hướng đa trung tâm, liên kết và hiện đại. Trên nền tảng đó, mỗi khu vực có thể phát huy một lợi thế riêng trong tổng thể chung. Quảng Yên có điều kiện tiếp tục phát triển công nghiệp, cảng biển và logistics; Hạ Long giữ vai trò trung tâm đô thị, du lịch và dịch vụ; Vân Đồn mở rộng không gian kinh tế biển, du lịch và các dịch vụ chất lượng cao; Móng Cái phát huy lợi thế cửa khẩu, thương mại biên giới và logistics.

Sự liên kết giữa các cực phát triển được kỳ vọng tạo thêm dư địa để hàng hóa, dòng vốn, lao động và dịch vụ lưu chuyển hiệu quả hơn, đồng thời hình thành những chuỗi giá trị có quy mô lớn hơn.

Với hoạt động thu hút đầu tư, lợi thế của Quảng Ninh không chỉ nằm ở quy mô thị trường mà còn ở khả năng tiếp cận một hệ sinh thái tương đối hoàn chỉnh gồm khu công nghiệp - cảng biển - logistics - cửa khẩu - sân bay - đô thị - du lịch và dịch vụ. Đây là yếu tố ngày càng được quan tâm khi các nhà đầu tư lớn không chỉ tìm kiếm mặt bằng sản xuất mà còn chú trọng hạ tầng kết nối, chuỗi cung ứng, nhân lực và chất lượng dịch vụ.

Cùng với đó, Quảng Ninh đang chuyển hướng thu hút đầu tư theo chiều sâu, ưu tiên các dự án công nghệ cao, công nghiệp chế biến, chế tạo, công nghiệp xanh, điện tử, năng lượng sạch, logistics và những ngành có giá trị gia tăng lớn. Khi dòng vốn mới đi vào những lĩnh vực này, dư địa không chỉ nằm ở các dự án trực tiếp mà còn mở rộng sang công nghiệp hỗ trợ, dịch vụ kỹ thuật, logistics, đào tạo nhân lực và các doanh nghiệp cung ứng trong nước.

Một động lực quan trọng khác của thành phố mới là du lịch. Năm 2025, Quảng Ninh đón khoảng 21,28 triệu lượt khách, tăng 12% so với năm trước. Doanh thu du lịch đạt khoảng 57.000 tỷ đồng, tăng 22,46%, đóng góp trên 50% vào mức tăng GRDP trong năm.

Không gian du lịch của Quảng Ninh những năm gần đây đã được mở rộng tới Vân Đồn, Cô Tô, Yên Tử, Bình Liêu, Móng Cái cùng nhiều sản phẩm du lịch biển đảo, sinh thái và văn hóa.

Trong 7 tháng năm 2026, Quảng Ninh đón khoảng 15,1 triệu lượt khách du lịch, trong đó khách quốc tế đạt 3,11 triệu lượt, tăng 18%. Doanh thu du lịch đạt khoảng 44.310 tỷ đồng.

Quảng Ninh đồng thời sở hữu cấu trúc hạ tầng giao thông tương đối đặc biệt với Cảng hàng không quốc tế Vân Đồn, hệ thống cao tốc kết nối với Hải Phòng - Hà Nội và kéo dài tới khu vực cửa khẩu Móng Cái, cùng hệ thống cảng biển và cửa khẩu quốc tế.

Vị trí này đặt Quảng Ninh vào điểm giao giữa kinh tế biển, du lịch, công nghiệp, logistics và thương mại biên giới, đồng thời là một trong những cửa ngõ kết nối khu vực phía Bắc Việt Nam với Trung Quốc và Đông Bắc Á.

Nâng vị thế, nâng yêu cầu phát triển

Cùng với dư địa tăng trưởng được mở rộng, việc trở thành thành phố trực thuộc Trung ương cũng đặt Quảng Ninh trước yêu cầu phát triển tương xứng với vị thế mới.

Bí thư Tỉnh ủy Quảng Ninh Quản Minh Cường cho biết, người dân từng hỏi lãnh đạo tỉnh và đại biểu Quốc hội rằng “lên thành phố thì được cái gì và thành phố thì khác gì tỉnh?”. Đây cũng là câu hỏi khiến lãnh đạo tỉnh “trăn trở, đau đáu và suy nghĩ rất nhiều”.

Theo ông, việc Quảng Ninh trở thành thành phố trực thuộc Trung ương là điều mong mỏi của nhân dân, đồng bào các dân tộc, cán bộ và lãnh đạo địa phương.

Tuy nhiên, vấn đề quan trọng hơn sau khi lên thành phố là phải làm gì để phát triển đúng với danh xưng mới, từ đời sống, văn hóa, vật chất, tinh thần đến công nghiệp, quốc phòng, an ninh. Đây là bài toán đòi hỏi sự nỗ lực của toàn hệ thống chính trị và cấp ủy các cấp.

Cùng với tăng trưởng kinh tế, chất lượng các dịch vụ thiết yếu cũng là một thước đo của quá trình phát triển. Người dân kỳ vọng hạ tầng, giáo dục, y tế, văn hóa, giao thông và thủ tục hành chính sẽ tiếp tục được cải thiện khi địa phương bước vào mô hình mới.