Thu hồi 8.000ha đất, di dời hơn 200.000 người dân làm đại lộ sông Hồng 730.000 tỷ: Hà Nội cần làm gì bảo vệ hành lang thoát lũ?

Trong bối cảnh Hà Nội đang nỗ lực định hình tầm nhìn phát triển đô thị cho thế kỷ tới, câu chuyện quy hoạch không gian sông Hồng thu hút sự quan tâm của dư luận. Một trong những nội dung được chú ý là việc khai thác các bãi bồi ven sông để phát triển kinh tế, đồng thời vẫn bảo đảm an toàn thoát lũ cho khu vực nội đô.

Chia sẻ về vấn đề này trong talkshow "Nếu thu hẹp không gian thoát lũ sông Hồng, Hà Nội đối diện nguy cơ gì", TS. Đào Trọng Tứ, Trưởng ban điều hành Mạng lưới sông ngòi Việt Nam cho rằng, đây là bài toán đòi hỏi sự cân nhắc kỹ lưỡng và tầm nhìn dài hạn, nhằm hài hòa giữa mục tiêu phát triển và yêu cầu bảo đảm an toàn theo quy hoạch.

Vì sao không thể thu hẹp không gian thoát lũ sông Hồng?

Lâu nay, nhiều ý kiến cho rằng các bãi bồi ven sông Hồng đóng vai trò như một "tấm đệm" thấm hút nước tự nhiên, góp phần giảm ngập úng cho khu vực nội thành. Tuy nhiên, TS. Đào Trọng Tứ nhìn nhận vấn đề dưới một góc độ khác.

Ông khẳng định bãi bồi không phải là nơi hấp thụ nước cho đô thị. Theo ông, việc tiêu thoát nước của đô thị phụ thuộc vào hệ thống thu gom nước, cống rãnh và các trạm bơm để đưa nước ra lòng sông, chứ không phải đưa nước vào các bãi bồi.

Dù các bãi bồi có thể hấp thụ một phần nước mưa tại chỗ, nhưng khi hạ tầng đô thị phát triển mạnh, việc tiêu thoát nước phải dựa trên hệ thống hạ tầng kỹ thuật phù hợp, thay vì trông chờ vào khả năng tự thấm của đất ven sông.

Theo TS. Đào Trọng Tứ, vấn đề quan trọng trong quy hoạch không nằm ở khả năng thấm hút của các bãi bồi, mà là bảo đảm hành lang thoát lũ của sông Hồng theo đúng quy định của pháp luật.

Ông nhấn mạnh các bãi sông, bãi bồi rộng lớn chính là "không gian dành cho nước", được tính toán để đáp ứng các kịch bản lũ cực đoan. Nếu không gian xanh và đất nông nghiệp được thay thế bằng các công trình bê tông kiên cố, dòng chảy của nước lũ có thể bị thu hẹp, làm gia tăng mực nước và tạo thêm áp lực lên hệ thống đê điều.

Theo ông, việc duy trì không gian này có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo đảm khả năng thoát lũ của dòng sông và góp phần giảm thiểu rủi ro khi xảy ra thiên tai.

Dưới góc độ quản lý tài nguyên nước, TS. Đào Trọng Tứ cho rằng vẫn có thể khai thác quỹ đất ven sông để phục vụ sinh kế và phát triển cảnh quan, nhưng cần tuân thủ các quy định về an toàn hành lang thoát lũ. Theo ông, những loại hình công trình phù hợp gồm hạ tầng giao thông không cản trở dòng chảy, hệ thống cây xanh với mật độ hợp lý hoặc các hoạt động nông nghiệp thời vụ sử dụng cây trồng ngắn ngày. Việc phát triển cần dựa trên ranh giới của đường phân lũ và bảo đảm không ảnh hưởng đến khu vực thoát lũ giữa hai tuyến đê.

Ông cũng dẫn trường hợp khu đô thị Mỹ Đình - nơi thường xảy ra tình trạng ngập khi mưa lớn - như một ví dụ cho thấy việc quy hoạch hạ tầng thoát nước cần được tính toán đầy đủ ngay từ giai đoạn đầu.

Hà Nội có thể học gì từ kinh nghiệm quốc tế?

Khi đề cập đến việc hài hòa giữa phát triển đô thị và bảo đảm an toàn dòng chảy, TS. Đào Trọng Tứ dẫn chứng kinh nghiệm từ nhiều quốc gia trên thế giới.

Ông cho biết, vào cuối thế kỷ XX, Trung Quốc từng thu hẹp bãi sông Dương Tử để phục vụ phát triển kinh tế và sau đó phải đầu tư hàng chục tỷ USD để khắc phục những tác động do các trận đại hồng thủy lịch sử gây ra.

Trong khi đó, Seoul (Hàn Quốc) đã phát triển thành công hai bờ sông Hàn thành các công viên và hệ thống không gian xanh nhờ quy hoạch từ sớm, đồng thời duy trì nguyên tắc không lấn chiếm lòng sông.

Theo TS. Đào Trọng Tứ, Việt Nam có thể tham khảo những kinh nghiệm quốc tế này, đặc biệt là mô hình "Room for the River" (Nhường không gian cho dòng sông) của Hà Lan. Dù quỹ đất khan hiếm, quốc gia này vẫn dành không gian cần thiết cho dòng chảy nhằm hướng tới sự phát triển bền vững của đô thị.

Theo TS. Đào Trọng Tứ, việc các công trình thủy điện lớn ở thượng nguồn như Hòa Bình và Sơn La đi vào vận hành đã khiến nhiều người cảm nhận sông Hồng trở nên "hiền hòa" hơn.

Tuy nhiên, ông cho rằng trạng thái này chủ yếu nhờ sự điều tiết của các hồ chứa trong điều kiện bình thường. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, những trận lũ lớn như năm 1971 vẫn có khả năng xuất hiện trở lại, thậm chí với cường độ lớn hơn. Vì vậy, việc bảo đảm hành lang thoát lũ và tính toán đến giới hạn điều tiết của các hồ chứa thượng nguồn cần được xem xét đầy đủ trong quá trình quy hoạch.

Về mặt kỹ thuật, ông Tứ phân tích rằng hệ thống đê điều Hà Nội được thiết kế để chịu được lưu lượng lũ 20.000 m3/giây với mực nước tại Long Biên là 13,4 m. Do đó, bất kỳ công trình hạ tầng nào khi triển khai tại bãi bồi đều phải tính toán kỹ lưỡng để không làm dâng mực nước vượt quá ngưỡng an toàn này.

Bên cạnh các yếu tố kỹ thuật, ông Tứ cho rằng việc bảo đảm sinh kế cho người dân sinh sống lâu năm tại các bãi bồi cũng là nội dung cần được quan tâm trong quá trình quy hoạch. Ông nhấn mạnh cần công khai, minh bạch thông tin để người dân được tham gia đóng góp ý kiến ngay từ đầu.

Theo ông, việc di dời dân cư nhằm tạo không gian cho thoát lũ và phát triển cảnh quan đô thị cần bảo đảm nguyên tắc người dân có nơi ở mới tốt hơn hoặc ít nhất tương đương nơi ở cũ. Đồng thời, sự đồng thuận của người dân sẽ góp phần quan trọng để quy hoạch được triển khai hiệu quả và bền vững.

Ông cũng cho rằng một số khu vực bãi bồi vẫn có thể được quy hoạch để người dân canh tác ở mức độ phù hợp, vừa tạo sinh kế, vừa không gây ảnh hưởng lớn đến dòng chảy.

Về tầm nhìn 100 năm của Thủ đô, TS. Đào Trọng Tứ khuyến nghị các nhà hoạch định chính sách cần có cách tiếp cận tổng thể và thận trọng. Theo ông, con người cần sống hài hòa với dòng sông, tôn trọng quy luật tự nhiên và khai thác, phát triển trên cơ sở phù hợp với đặc điểm của dòng chảy.

Việc tuân thủ các giới hạn kỹ thuật, bảo đảm không gian dành cho dòng chảy và triển khai quy hoạch trên cơ sở giám sát, quản lý hiệu quả sẽ góp phần nâng cao khả năng ứng phó của Thủ đô trước các hiện tượng thiên tai trong tương lai. Một quy hoạch bền vững cần được xây dựng trên nền tảng kết hợp giữa cơ sở khoa học, quy định của pháp luật và sự đồng thuận của người dân, qua đó tạo nền tảng cho sự phát triển bền vững của Thủ đô.