Canh tác đất gần 40 năm, đến khi thu hồi mới bị quy là đất HTX: Người dân có mất quyền bồi thường?

Góp mặt nước vào HTX, sau giải thể tiếp tục sử dụng đất

Tại talkshow "Bồi thường, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất: Đền bù theo giá nào? Có được đền đất khác không?", một khán giả tên Khải phản ánh câu chuyện sử dụng đất kéo dài nhiều thập kỷ của gia đình.

Theo ông Khải, khoảng năm 1970, đất của ông bà được đưa vào HTX nông nghiệp. Đến khoảng năm 1988, HTX giải thể và đất được trả lại cho gia đình. Từ đó đến nay, gia đình ông vẫn sinh sống, canh tác ổn định trên diện tích đất này. Tuy nhiên, khi Nhà nước thu hồi đất để thực hiện dự án khu đô thị, chính quyền địa phương lại xác định nguồn gốc đất của gia đình là đất HTX.

Việc xác định nguồn gốc như vậy dẫn tới hệ quả gia đình không được công nhận phương án bồi thường về đất.

Điều khiến người dân băn khoăn là việc sử dụng đất đã kéo dài từ năm 1988, nhưng khi thu hồi mới phát sinh tranh luận về nguồn gốc. Gia đình cũng không còn nhớ chính xác các mốc thời gian và muốn biết cần những giấy tờ gì để chứng minh nguồn gốc đất, đồng thời có thể yêu cầu cơ quan quản lý Nhà nước cung cấp hồ sơ liên quan hay không.

Luật sư nói gì?

Trả lời câu hỏi này, luật sư Đỗ Anh Thắng, Giám đốc Công ty Luật ASEM Việt Nam, cho rằng đây là dạng vướng mắc khá phổ biến đối với những diện tích đất nông nghiệp trước đây có liên quan đến HTX.

Theo luật sư, có những trường hợp người dân trước đây chỉ góp mặt nước và quyền khai thác mặt nước vào HTX để cùng nuôi trồng thủy sản, chứ không phải góp quyền sử dụng toàn bộ thửa đất vào HTX.

“Bản chất là người ta góp mặt nước, quyền khai thác mặt nước chứ không phải là góp đất vào hợp tác xã”, luật sư phân tích.

Sau khi HTX giải thể, các hộ gia đình tiếp tục quản lý, sử dụng phần đất của mình. Có trường hợp người dân lấp ao, trồng cây, sản xuất hoa màu, thậm chí xây dựng nhà cửa trên diện tích này.

Vấn đề phát sinh khi Nhà nước thu hồi đất. Theo luật sư Thắng, trong thực tế có tình trạng cơ quan thực hiện bồi thường, giải phóng mặt bằng xác định những diện tích đất này là đất do UBND quản lý, thay vì xem xét quyền sử dụng thực tế của hộ gia đình.

“Đến sau đó thì có thậm chí là người ta xây dựng nhà cửa trên đất. Thế rồi thì khi Nhà nước thu hồi bây giờ thì lại quy chủ rằng đất đấy là do ủy ban quản lý”, luật sư nói.

Theo luật sư, nếu HTX đã giải thể nhưng không có tài liệu thể hiện đất được bàn giao cho UBND, cũng không có chứng cứ cho thấy người dân đã hiến hoặc giao đất cho Nhà nước, thì việc mặc nhiên xác định toàn bộ diện tích là đất do UBND quản lý là vấn đề cần phải xem xét.

Điểm mấu chốt: Có hay không việc bàn giao đất cho Nhà nước?

Theo phân tích của luật sư Đỗ Anh Thắng, trong những trường hợp này, một câu hỏi đặc biệt quan trọng là sau khi HTX giải thể, có căn cứ pháp lý nào thể hiện diện tích đất đã được chuyển sang Nhà nước quản lý hay không.

Bởi thực tế quản lý đất đai ở những giai đoạn trước đây có thể không để lại đầy đủ hồ sơ như hiện nay.

Luật sư cho biết, với những trường hợp ông nêu, nhiều việc diễn ra từ trước năm 1970 hoặc vào khoảng thời điểm HTX giải thể năm 1988-1989. Khi đó, việc người dân vào HTX rồi sau này tiếp tục sử dụng đất có thể diễn ra trên thực tế mà không có đầy đủ quyết định, biên bản bàn giao như các giao dịch đất đai hiện nay.

“Không có việc bàn giao đất giữa ủy ban, hợp tác xã cho ủy ban mà cũng không có tài liệu nào, chứng cứ chứng minh rằng người dân đã hiến đất vào Nhà nước”, luật sư nhấn mạnh.

Do đó, theo ông, việc xác định nguồn gốc đất cần nhìn vào toàn bộ quá trình hình thành, quản lý và sử dụng đất, thay vì chỉ căn cứ vào việc trước đây diện tích đó từng liên quan đến HTX.

Người dân cần làm gì để chứng minh nguồn gốc đất?

Đáng chú ý, luật sư Đỗ Anh Thắng dẫn lại Văn bản số 4811 mà ông cho rằng Sở Tài nguyên và Môi trường Hà Nội đã ban hành để hướng dẫn việc xử lý đối với dạng đất này.

Theo luật sư, văn bản này từng đề cập đến trường hợp các hộ xã viên góp đất vào HTX. Khi HTX giải thể, nếu đất phải được trả lại cho xã viên thì cần xem xét quyền của người sử dụng đất; trường hợp đủ điều kiện cấp giấy chứng nhận thì phải xem xét việc cấp giấy chứng nhận cho người dân.

Luật sư cho rằng đây là tài liệu mà những người đang gặp tình huống tương tự có thể tham khảo khi làm việc với cơ quan có thẩm quyền.

Tuy nhiên, ông cũng thừa nhận giữa quy định, hướng dẫn và thực tế bồi thường, giải phóng mặt bằng vẫn tồn tại khoảng cách.

Theo hướng tiếp cận của luật sư, trong tranh chấp về nguồn gốc đất, người dân không nên chỉ tập trung vào một loại giấy tờ duy nhất mà cần tập hợp toàn bộ chứng cứ thể hiện quá trình sử dụng đất ổn định, liên tục.

Đối với trường hợp đất từng đưa vào HTX rồi được sử dụng lại sau khi HTX giải thể, những tài liệu có thể có giá trị gồm các giấy tờ, hồ sơ liên quan đến việc HTX hình thành, danh sách xã viên, sổ sách ghi nhận diện tích từng hộ, tài liệu về quá trình giải thể HTX và các giấy tờ thể hiện quá trình hộ gia đình quản lý, sử dụng đất sau đó.

Đặc biệt, nếu cơ quan Nhà nước xác định đất thuộc quỹ đất do UBND quản lý, người dân có quyền đặt câu hỏi về căn cứ pháp lý của việc xác định đó: Đất được Nhà nước tiếp nhận từ thời điểm nào? Có quyết định thu hồi, giao quản lý hay biên bản bàn giao hay không? Cơ quan nào quản lý? Hồ sơ nào chứng minh quá trình chuyển từ HTX sang Nhà nước quản lý?

Đây chính là những vấn đề cần được làm rõ trước khi kết luận người dân có hay không có quyền được bồi thường về đất khi Nhà nước thu hồi.

Luật sư Đỗ Anh Thắng cho rằng điểm khó nhất hiện nay nằm ở việc phân định giữa đất của hộ gia đình và đất do Nhà nước quản lý đối với những diện tích có lịch sử sử dụng từ nhiều thập kỷ trước.

“Đất nông nghiệp cá thể người ta không vào HTX hoặc trường hợp người dân chỉ góp mặt nước, sau đó HTX giải thể và người dân tiếp tục sử dụng, là những tình huống có thể để lại khoảng trống về hồ sơ.

Trong khi đó, khi Nhà nước thu hồi đất, việc xác định đúng chủ thể sử dụng đất lại quyết định trực tiếp đến quyền lợi của người dân, đặc biệt là quyền được xem xét bồi thường về đất.

Theo luật sư, trong trường hợp người dân có căn cứ chứng minh nguồn gốc đất thuộc gia đình và quá trình sử dụng diễn ra ổn định sau khi HTX giải thể, thì không nên chỉ vì “nguồn gốc HTX” mà mặc nhiên kết luận đất thuộc Nhà nước.

“Đó là quyền lợi rất là chính đáng của người sử dụng đất”, luật sư Thắng nhận định.

Đây cũng là căn cứ quan trọng để người dân bảo vệ quyền lợi của mình khi phương án bồi thường, hỗ trợ và tái định cư được lập trong quá trình Nhà nước thu hồi đất.