Chuỗi cung ứng có thể rời đi rất nhanh, chuyên gia quốc tế hiến kế giúp doanh nghiệp Việt giữ chân các tập đoàn đa quốc gia

Chuỗi cung ứng có thể rời đi rất nhanh

Tại Diễn đàn xúc tiến xuất khẩu Việt Nam 2026, ngày 4/11, các chuyên gia quốc tế cho rằng việc thu hút được các tập đoàn lớn đến Việt Nam mới chỉ là bước đầu. Thách thức quan trọng hơn là làm thế nào để doanh nghiệp trong nước có thể tham gia sâu vào chuỗi cung ứng, đáp ứng các tiêu chuẩn ngày càng cao và duy trì vị thế trước những biến động của thương mại toàn cầu.

Ông Marco Forester, Trưởng đại diện Diễn đàn Kinh tế Thụy Sĩ - Việt Nam tại Hà Nội, nhận định Việt Nam đang có cơ hội lớn khi ngày càng nhiều chuỗi cung ứng dịch chuyển đến thị trường này. Tuy nhiên, doanh nghiệp không nên mặc định các nhà đầu tư và đối tác sẽ gắn bó lâu dài.

Dẫn lại kinh nghiệm của Trung Quốc, ông cho biết trước đây nhiều chuỗi cung ứng từng dịch chuyển đến thị trường này và được kỳ vọng duy trì hoạt động lâu dài. Tuy nhiên, hiện một phần đang tiếp tục chuyển sang những thị trường khác.

"Quá trình này có thể diễn ra nhanh chóng chỉ vì một thay đổi về thuế quan hoặc căng thẳng địa chính trị", ông Marco cảnh báo.

Theo chuyên gia, điều doanh nghiệp Việt Nam cần quan tâm không chỉ là cơ hội gia nhập chuỗi cung ứng, mà còn là khả năng duy trì vị trí trong chuỗi, đặc biệt đối với các doanh nghiệp vừa và nhỏ.

Thực tế, danh sách nhà cung cấp được Apple công khai trên website cho thấy sự hiện diện của những doanh nghiệp sản xuất lớn như Luxshare và Foxconn tại Trung Quốc, đồng thời ghi nhận nhiều nhà cung cấp có cơ sở sản xuất tại Việt Nam trong lĩnh vực điện tử và công nghiệp.

Việt Nam cũng đang nỗ lực thu hút các tập đoàn công nghệ lớn. Điển hình, NVIDIA công bố mở trung tâm nghiên cứu và phát triển (R&D) tại Việt Nam vào tháng 12/2024.

Theo ông Marco, mục tiêu không nên chỉ dừng ở việc thu hút các tập đoàn đến đặt dây chuyền lắp ráp. Quan trọng hơn là tạo điều kiện để doanh nghiệp trong nước tham gia những công đoạn có giá trị gia tăng cao hơn. Khi nâng được vị trí trong chuỗi cung ứng, doanh nghiệp Việt sẽ có cơ hội hợp tác lâu dài hơn với các tập đoàn lớn, thay vì chỉ đảm nhận những khâu sản xuất đơn giản, dễ bị thay thế.

Một số lĩnh vực như dệt may và da giày có thể là điểm khởi đầu phù hợp bởi rào cản gia nhập chuỗi cung ứng không quá cao. Theo ông Marco, đã có doanh nghiệp Việt Nam tham gia chuỗi cung ứng của Adidas và Nike. Tuy nhiên, ngay cả trong các chuỗi này, một số nhà sản xuất Hàn Quốc và Đài Loan tại Việt Nam vẫn giữ vai trò cung ứng vải và hợp tác trực tiếp với các thương hiệu.

Điều này cho thấy dư địa để doanh nghiệp trong nước tham gia sâu hơn vẫn còn đáng kể, nhưng muốn tận dụng được cơ hội, doanh nghiệp phải nâng cao năng lực thay vì chỉ cạnh tranh ở những công đoạn gia công.

Không thể mãi phụ thuộc vào gia công và thiết kế thuê

Ở góc độ tiếp cận thị trường xuất khẩu, ông Laurent Corpataux, chuyên gia Chương trình Xúc tiến nhập khẩu Thụy Sĩ (SIPPO), cho rằng doanh nghiệp cần chuẩn bị năng lực đáp ứng các yêu cầu riêng của từng thị trường.

Chẳng hạn, nếu muốn xuất khẩu sang Liên minh châu Âu (EU) hoặc Hiệp hội Mậu dịch tự do châu Âu (EFTA), doanh nghiệp phải chủ động tìm hiểu các quy định tương ứng, thay vì áp dụng một cách tiếp cận chung cho mọi thị trường. EFTA hiện gồm 4 thành viên là Thụy Sĩ, Na Uy, Iceland và Liechtenstein. Hiệp định thương mại tự do giữa Việt Nam và EFTA được ký ngày 18/10/2026, hiện đang chờ có hiệu lực.

Đặc biệt, doanh nghiệp cần chuẩn bị sớm về tiêu chuẩn sản phẩm. Theo ông Laurent, việc cập nhật thông tin và chủ động đi trước các quy định pháp luật sẽ giúp doanh nghiệp tránh bị động khi yêu cầu mới chính thức có hiệu lực.

Thông thường, doanh nghiệp xuất khẩu cần một khoảng thời gian đáng kể để điều chỉnh quy trình sản xuất, sản phẩm và hệ thống quản lý nhằm đáp ứng tiêu chuẩn mới. Vì vậy, ngay cả khi quy định chưa bắt buộc, nếu người mua đã đưa ra yêu cầu, doanh nghiệp nên bắt đầu chuẩn bị.

Đáng chú ý, chuyên gia SIPPO cho rằng tuân thủ tiêu chuẩn quốc tế không nhất thiết chỉ làm tăng chi phí. Quá trình rà soát và điều chỉnh hoạt động có thể giúp doanh nghiệp phát hiện những khoản chi chưa hợp lý, từ đó tiết giảm chi phí sản xuất.

Bên cạnh tiêu chuẩn sản phẩm, năng lực quản trị cũng là yếu tố quyết định khả năng phát triển lâu dài. Theo ông Laurent, nhiều doanh nghiệp gia đình tại Thụy Sĩ vẫn phụ thuộc lớn vào người sáng lập. Đây là mô hình tiềm ẩn rủi ro khi hoạt động và kết quả kinh doanh tập trung vào một cá nhân.

Do đó, doanh nghiệp cần xây dựng hệ thống tiêu chuẩn, quy trình quản trị nội bộ rõ ràng, thay vì để toàn bộ hoạt động phụ thuộc vào kinh nghiệm và quyết định của người đứng đầu. Đây là nền tảng để doanh nghiệp mở rộng quy mô, nâng cao năng lực quản lý và duy trì hoạt động ổn định.

Một yêu cầu khác ngày càng quan trọng là thiết kế sản phẩm theo định hướng phát triển bền vững. Tại châu Âu, Quy định về thiết kế sinh thái đối với sản phẩm bền vững (ESPR) không chỉ đặt ra yêu cầu đối với quá trình sản xuất mà còn tác động đến cách thức thiết kế sản phẩm.

Chẳng hạn, sản phẩm cần được thiết kế để thuận tiện sửa chữa, kéo dài thời gian sử dụng hoặc có thể vận chuyển ở dạng phẳng nhằm tiết kiệm chi phí logistics. Điều này đòi hỏi doanh nghiệp phải tính đến các yêu cầu về môi trường và hiệu quả sử dụng tài nguyên ngay từ khâu thiết kế, thay vì chỉ điều chỉnh ở công đoạn sản xuất.

Đặc biệt, ông Laurent nhấn mạnh doanh nghiệp Việt Nam cần giảm sự phụ thuộc vào mô hình gia công theo thiết kế của đối tác (OEM) hoặc thuê thiết kế từ nước ngoài. Thay vào đó, doanh nghiệp cần từng bước phát triển năng lực thiết kế trong nước, qua đó chủ động hơn trong việc phát triển sản phẩm và giữ lại nhiều giá trị gia tăng hơn.

Những khuyến nghị này cho thấy bài toán của doanh nghiệp Việt Nam không còn đơn thuần là tìm kiếm đơn hàng xuất khẩu hay thu hút thêm nhà đầu tư nước ngoài. Muốn trở thành mắt xích bền vững trong chuỗi cung ứng toàn cầu, doanh nghiệp phải nâng cấp toàn diện năng lực, từ sản xuất, quản trị đến thiết kế và đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế.