Muốn có 1-3 doanh nghiệp Nhà nước vào Top 500 thế giới, cơ cấu lại vốn là chưa đủ: Cần giải bài toán 'thưởng cho người dám làm'

Phó Thủ tướng Nguyễn Văn Thắng vừa ký Quyết định số 40/2026/QĐ-TTg ngày 5/8, quy định tiêu chí phân loại doanh nghiệp làm căn cứ thực hiện sắp xếp, cơ cấu lại vốn Nhà nước. Theo đó, những doanh nghiệp hoạt động trong các ngành, lĩnh vực không thuộc diện Nhà nước cần tiếp tục nắm giữ sẽ được xem xét cơ cấu lại vốn theo hướng phù hợp, trong đó có thể thay đổi tỷ lệ sở hữu hoặc thực hiện thoái vốn.

Quyết định mới được xem là một bước cụ thể hóa định hướng nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực Nhà nước, hạn chế đầu tư dàn trải, đồng thời tạo dư địa để tập trung nguồn lực cho những doanh nghiệp có khả năng phát triển quy mô lớn và đóng vai trò dẫn dắt.

Khoảng cách rất lớn với Top 500 thế giới

Yêu cầu này càng đáng chú ý khi đặt trong mục tiêu của Nghị quyết 79 của Bộ Chính trị: đến năm 2030, Việt Nam phấn đấu có 50 doanh nghiệp Nhà nước nằm trong nhóm 500 doanh nghiệp lớn nhất Đông Nam Á và 1-3 doanh nghiệp Nhà nước lọt Top 500 doanh nghiệp lớn nhất thế giới.

Dẫn nguồn TTXVN, dữ liệu được nêu tại một diễn đàn hồi đầu năm 2026 cho biết, ngưỡng doanh thu để lọt vào nhóm 500 doanh nghiệp lớn nhất thế giới hiện khoảng 32 tỷ USD/năm. Đây là quy mô mà chưa doanh nghiệp Việt Nam nào đạt được, kể cả công ty mẹ Petrovietnam (PVN).

Như vậy, khoảng cách từ hiện tại tới mục tiêu là rất lớn. Để thu hẹp khoảng cách này trong chưa đầy 4 năm, việc tái phân bổ vốn Nhà nước chỉ có thể là bước khởi đầu. Các doanh nghiệp phải tăng trưởng nhanh, mở rộng thị trường, nâng cao năng suất và quan trọng hơn là có khả năng đưa ra những quyết định đầu tư lớn trong thời gian dài.

Đây cũng là lúc bài toán quản trị trở nên quan trọng.

Không chỉ cần vốn, phải tạo động lực để doanh nghiệp dám lớn

Một nội dung đáng chú ý trong Nghị quyết 79 là yêu cầu xây dựng cơ chế thưởng theo tỷ lệ đối với phần lợi nhuận vượt kế hoạch.

Tại tọa đàm “Làm gì để doanh nghiệp nhà nước thực sự dẫn dắt tăng trưởng?” tổ chức cuối tháng 7/2026 tại Hà Nội, bà Nguyễn Thu Thủy, Phó Cục trưởng Cục Phát triển doanh nghiệp Nhà nước (Bộ Tài chính), cho biết lộ trình dự kiến là đánh giá bước đầu vào cuối năm 2026 và đề xuất trong năm 2027.

Đây không đơn thuần là câu chuyện tăng thu nhập cho lãnh đạo doanh nghiệp. Về bản chất, cơ chế này nhằm gắn lợi ích của người điều hành với giá trị mà doanh nghiệp tạo ra.

TS Nguyễn Tú Anh, Giám đốc Nghiên cứu Chính sách Trường Đại học VinUni, cho rằng đây là bài toán “chủ sở hữu - người đại diện” đã được kinh tế học nhận diện từ lâu.

Ở doanh nghiệp tư nhân, người điều hành thường có mối liên hệ trực tiếp giữa kết quả kinh doanh và lợi ích thông qua sở hữu cổ phần. Trong khi đó, tại DNNN, mối liên hệ này phải được thiết lập bằng thể chế.

Nếu một quyết định mang tính đột phá có thể khiến người thực hiện phải chịu trách nhiệm rõ ràng khi thất bại, nhưng thành quả khi thành công lại không được phản ánh tương xứng vào thu nhập và quyền lợi, lựa chọn an toàn sẽ trở thành phương án hợp lý.

Nói cách khác, muốn doanh nghiệp tăng trưởng mạnh thì không chỉ cần trao thêm quyền, mà còn phải thiết kế được cơ chế để người có quyền quyết định dám sử dụng quyền đó.

Viettel là trường hợp đáng chú ý

Viettel thường được nhắc đến như một trường hợp DNNN tạo được động lực phát triển đặc thù. Từ một đơn vị xây lắp, doanh nghiệp này từng bước chuyển sang viễn thông, sau đó mở rộng sang công nghiệp và công nghệ cao.

TS Nguyễn Đình Cung, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương, cho rằng điểm đáng chú ý ở Viettel không chỉ nằm ở quy mô mà còn ở việc doanh nghiệp gắn được sứ mệnh với mục tiêu quốc gia, qua đó hình thành văn hóa và tinh thần cống hiến.

TS Nguyễn Tú Anh bổ sung yếu tố kỷ luật quân đội, một lợi thế đặc thù khó có thể sao chép nguyên trạng sang các DNNN khác.

Kết quả kinh doanh năm 2025 phần nào cho thấy hiệu quả của mô hình này. Viettel ghi nhận doanh thu hợp nhất hơn 223.000 tỷ đồng, tăng 15,2%; lợi nhuận trước thuế 57.688 tỷ đồng và nộp ngân sách 42.290 tỷ. Doanh thu tại các thị trường nước ngoài tăng 23,9%, mức cao nhất trong 9 năm.

Tuy nhiên, không thể kỳ vọng mọi DNNN đều có được động lực từ sứ mệnh và kỷ luật như Viettel. Đây chính là lý do cơ chế thưởng theo phần lợi nhuận vượt kế hoạch được chú ý: đây là công cụ có thể thiết kế, đo lường và áp dụng rộng hơn.

Từ cơ cấu lại vốn đến những doanh nghiệp vươn tầm

Quyết định 40/2026/QĐ-TTg vì vậy không chỉ là câu chuyện thoái vốn. Văn bản mới tạo cơ sở để phân loại rõ doanh nghiệp, lĩnh vực Nhà nước cần tiếp tục nắm giữ và những nơi có thể cơ cấu lại vốn theo cơ chế thị trường. Việc này được kỳ vọng góp phần nâng cao hiệu quả kinh doanh, năng lực cạnh tranh, bảo toàn và phát triển vốn Nhà nước.

Với thị trường chứng khoán, đây cũng là vấn đề đáng theo dõi khi nhiều doanh nghiệp có vốn Nhà nước đang niêm yết như Petrolimex, Lọc hóa dầu Việt Nam, PV Gas, PVS, Becamex IDC, VIMC, GVR... Khi quá trình cơ cấu lại được triển khai, việc Nhà nước tiếp tục nắm giữ doanh nghiệp nào, giảm tỷ lệ tại đâu và tập trung nguồn lực cho những doanh nghiệp nào có thể tạo ra những thay đổi đáng kể về cơ cấu sở hữu cũng như chiến lược phát triển.

Nhưng để xuất hiện 1-3 cái tên trong Top 500 thế giới, vốn lớn vẫn chưa đủ.

Một doanh nghiệp muốn tiến từ quy mô hàng tỷ USD lên hàng chục tỷ USD doanh thu phải có khả năng đầu tư, mở rộng thị trường, chấp nhận rủi ro và ra quyết định nhanh. Vì vậy, bên cạnh việc cơ cấu lại nguồn vốn, bài toán quan trọng hơn là tạo ra một cơ chế quản trị đủ sức khuyến khích người điều hành dám đầu tư để tạo ra tăng trưởng, thay vì chỉ tập trung vào việc tránh sai phạm.

Đó có thể là mảnh ghép còn thiếu để biến mục tiêu Top 500 thế giới từ một chỉ tiêu về quy mô thành động lực tăng trưởng thực sự bên trong các doanh nghiệp Nhà nước.