Việt Nam cần 450 tỷ USD cho các dự án hạ tầng trọng điểm, dòng tiền nào sẽ đứng ra 'gánh' trọng trách?

Chiều 17/9, tại Hội nghị “Mở khóa dòng vốn dài hạn: Vai trò của Quỹ hưu trí và Xếp hạng tín nhiệm”, ông Nguyễn Nghĩa Tuấn, Phó Tổng Giám đốc Công ty Quản lý Quỹ SSI (SSIAM), cho biết Việt Nam đang bước vào giai đoạn phát triển mới với các động lực đến từ dân số trẻ, thu nhập gia tăng, tốc độ đô thị hóa nhanh và quá trình hội nhập toàn cầu.

Cụ thể, mục tiêu tăng trưởng GDP được đặt ở mức từ 10%/năm trong giai đoạn 2026-2030. Tầng lớp trung lưu được kỳ vọng chiếm khoảng 50% dân số vào năm 2030, trong khi tỷ lệ dân số đô thị có thể đạt khoảng 50%, tăng từ khoảng 38% năm 2024.

Cùng với triển vọng tăng trưởng, nhu cầu đầu tư hạ tầng cũng được đánh giá ở mức lớn. Tổng nhu cầu vốn đầu tư cho các hạ tầng trọng điểm trong giai đoạn 2025-2030 ước tính khoảng 450 tỷ USD.

Trong đó, nhu cầu vốn cho đường bộ và cao tốc khoảng 36 tỷ USD; đường sắt khoảng 67 tỷ USD; chuyển dịch năng lượng hơn 70 tỷ USD; hạ tầng số hơn 30 tỷ USD; sân bay Long Thành khoảng 16 tỷ USD và hệ thống metro đô thị tại Hà Nội khoảng 37 tỷ USD.

Theo SSIAM, các dự án hạ tầng mang tính chuyển đổi cần nguồn vốn có kỳ hạn dài, ổn định và đủ “kiên nhẫn” để đồng hành trong suốt quá trình triển khai, vận hành và thu hồi vốn.

Hiện ngân hàng vẫn đóng vai trò chủ đạo trong hệ thống tài chính Việt Nam, với tỷ lệ tín dụng/GDP khoảng 145%. Trong khi đó, khoảng 80% tiền gửi có kỳ hạn dưới 12 tháng.

Nguồn vốn ngân hàng đang được sử dụng để đáp ứng nhiều nhu cầu khác nhau, từ cho vay doanh nghiệp, bất động sản, vốn lưu động đến tài trợ các dự án hạ tầng.

Tuy nhiên, sự khác biệt giữa kỳ hạn huy động và kỳ hạn sử dụng vốn đang tạo ra độ lệch pha đáng kể. Trong khi ngân hàng chủ yếu huy động tiền gửi trong khoảng 3-12 tháng, các dự án hạ tầng thường cần nguồn vốn có thời hạn từ 10 năm trở lên.

Theo ông Tuấn, tài sản dài hạn cần được tài trợ bởi những nhà đầu tư có tầm nhìn dài hạn, thay vì phụ thuộc chủ yếu vào nguồn vốn ngắn hạn.

Đây cũng là lý do Việt Nam cần phát triển thêm các nhà đầu tư tổ chức có khả năng cung cấp nguồn vốn quy mô lớn, ổn định và dài hạn cho nền kinh tế.

Trong khi tiền gửi ngân hàng thường có tầm nhìn từ vài tháng đến một năm, quỹ mở thường đầu tư trong khoảng 1-5 năm và công ty bảo hiểm có thời hạn đầu tư điển hình từ 5-15 năm, quỹ hưu trí có tầm nhìn khoảng 20-40 năm hoặc dài hơn.

Đặc điểm này giúp quỹ hưu trí có khả năng cung cấp nguồn vốn ổn định, kiên nhẫn và chấp nhận biến động cao hơn. Đây là cơ sở để loại hình quỹ này tham gia vào các khoản đầu tư dài hạn như hạ tầng, năng lượng, doanh nghiệp và những tài sản cần nhiều thời gian để phát huy hiệu quả.

Ông Tuấn dẫn một số quỹ hưu trí tiêu biểu trên thế giới như Government Pension Fund của Na Uy với khoảng 1.768 tỷ USD tài sản quản lý; Government Pension Investment Fund của Nhật Bản với khoảng 1.646 tỷ USD; National Pension Service của Hàn Quốc với khoảng 1.321 tỷ USD và Federal Retirement Thrift của Mỹ với khoảng 954 tỷ USD.

Theo SSIAM, nguồn vốn tổ chức dài hạn giúp các nền kinh tế triển khai những dự án hạ tầng quy mô lớn, duy trì sự ổn định qua các chu kỳ kinh tế, phân tán rủi ro và hỗ trợ tăng trưởng bền vững.

Trong hệ sinh thái tài chính, quỹ hưu trí có vị thế đặc biệt nhờ nguồn tiền được tích lũy trong thời gian dài, gắn với mục tiêu bảo đảm thu nhập cho người lao động khi nghỉ hưu. Do đó, dòng vốn này có thể đồng hành với các dự án có thời gian thu hồi vốn dài và yêu cầu nguồn tài trợ ổn định.

Tại Việt Nam, độ bao phủ hưu trí vẫn còn hạn chế. Năm 2025, tổng lực lượng lao động từ 15 tuổi trở lên được nêu ở mức 53,5 triệu người. Số người tham gia bảo hiểm xã hội khoảng 21,34 triệu người, tương đương 45,1% lực lượng lao động.

Trong khi đó, số người nhận lương hưu hằng tháng năm 2024 khoảng 3,5 triệu người. SSIAM ước tính chỉ khoảng 20% dân số trong độ tuổi nghỉ hưu từ 60 tuổi trở lên nhận lương hưu hằng tháng.

So với một số quốc gia trong khu vực, tỷ lệ tham gia bảo hiểm xã hội và tỷ lệ nhận lương hưu hằng tháng của Việt Nam vẫn ở mức thấp hơn.

Theo SSIAM, khoảng trống hưu trí vừa là thách thức về an sinh xã hội, vừa mở ra cơ hội hình thành nguồn vốn dài hạn. Việc mở rộng hệ thống hưu trí có thể đồng thời cải thiện an sinh cho người lao động và huy động thêm nguồn tiết kiệm cho thị trường vốn.

Ba ưu tiên phát triển hệ sinh thái hưu trí

Theo SSIAM, Việt Nam đang có một số điều kiện thuận lợi để phát triển thị trường hưu trí, gồm khung pháp lý ngày càng hoàn thiện, dân số trẻ, khoảng trống bao phủ hưu trí lớn, nguồn tiết kiệm hộ gia đình còn nhiều dư địa và nhu cầu vốn hạ tầng đáng kể.

Ông Tuấn đề xuất 3 nhóm ưu tiên hành động.

Thứ nhất, mở rộng độ phủ sản phẩm, thông qua xây dựng văn hóa tài chính cá nhân và gia đình, định hướng phúc lợi dài hạn của doanh nghiệp cho người lao động và đa dạng hóa sản phẩm theo nhu cầu tích lũy.

Thứ hai, hoàn thiện pháp lý và nâng cao ưu đãi, trong đó có mở rộng phạm vi đầu tư của quỹ hưu trí vào các tài sản tăng trưởng, đồng thời thiết kế mức ưu đãi thuế theo thời gian và các bước tham gia.

Thứ ba, mở rộng khả năng kết nối và ứng dụng công nghệ, gồm số hóa quy trình, xây dựng cơ chế phân phối quỹ hưu trí và phát triển hệ sinh thái hỗ trợ.

Theo định hướng được nêu, quỹ hưu trí có thể tạo ra một vòng tuần hoàn tích cực: Người lao động tiết kiệm cho tương lai, quỹ hưu trí tập hợp và đầu tư nguồn tiền, còn thị trường vốn phân bổ vốn tới doanh nghiệp và các dự án hạ tầng. Qua đó, nguồn vốn dài hạn có thể góp phần hỗ trợ tăng trưởng kinh tế, việc làm và năng suất.

SSIAM cho rằng xây dựng hệ thống hưu trí vững mạnh hôm nay sẽ góp phần khai mở nguồn vốn dài hạn, củng cố thị trường vốn và cải thiện an sinh cho các thế hệ tương lai.