Xuất khẩu thủy sản vào Top 3 thế giới nhưng vẫn ' mắc cạn ' vì 4 điểm nghẽn, VASEP kiến nghị khẩn

Phát biểu tại Hội thảo "Tăng trưởng 2 con số - Động lực từ doanh nghiệp", ông Nguyễn Hoài Nam, Tổng Thư ký Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP), cho biết Chính phủ và Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang đặt mục tiêu đưa kim ngạch xuất khẩu nông nghiệp lên 100 tỷ USD, trong đó ngành thủy sản được kỳ vọng đóng góp khoảng 15-16 tỷ USD.

Theo ông, mục tiêu này đồng nghĩa với việc năng lực sản xuất, nguồn cung nguyên liệu và khả năng đáp ứng đơn hàng phải được mở rộng đáng kể. Tuy nhiên, ngành thủy sản hiện đang bị kìm hãm bởi một "chùm điểm nghẽn" cần được tháo gỡ đồng bộ.

Có đơn hàng nhưng không có vốn để sản xuất

Điểm nghẽn đầu tiên được VASEP nhấn mạnh là khả năng tiếp cận tín dụng. Ông Nam cho biết khi thị trường phục hồi, doanh nghiệp cần thêm nguồn vốn lưu động để thu mua nguyên liệu từ nông dân, ngư dân và mở rộng sản xuất. Nếu trước đây mỗi tháng doanh nghiệp xuất khẩu khoảng 100 container thì khi đơn hàng tăng lên 150-200 container, nhu cầu vốn cũng tăng theo.

"Tuy nhiên, việc tiếp cận phần vốn tăng thêm hiện vẫn rất khó khăn, kể cả với những doanh nghiệp có uy tín và kim ngạch xuất khẩu lớn", ông nói.

Theo ông, đây là nghịch lý đáng lo ngại khi doanh nghiệp có thị trường, có khách hàng, có đơn hàng nhưng lại không đủ nguồn lực tài chính để biến cơ hội thành doanh thu.

"Có đơn hàng nhưng nếu không có đủ vốn để thu mua nguyên liệu thì rất khó tận dụng được cơ hội đó", ông nhấn mạnh.

Thiếu lao động, logistics bào mòn lợi nhuận

Bên cạnh tín dụng, tình trạng thiếu lao động đang nổi lên như một rào cản lớn đối với ngành thủy sản. Theo VASEP, tại khoảng 30 tỉnh, thành có ngành thủy sản phát triển, các doanh nghiệp chế biến đang đối mặt với tình trạng khan hiếm lao động trong bối cảnh nhu cầu sản xuất ngày càng tăng.

"Nếu sản xuất mở rộng thì lao động sẽ là yếu tố quyết định năng lực tăng trưởng của doanh nghiệp", ông Nam nhận định.

Một áp lực khác là chi phí logistics quốc tế liên tục leo thang. Theo ông Nam, giá cước vận tải biển hiện đã tăng khoảng 20-30%. Trước đại dịch Covid-19, chi phí vận chuyển một container sang bờ Tây nước Mỹ chỉ khoảng 2.000 USD, sau đó từng tăng gấp nhiều lần và hiện vẫn duy trì ở mức rất cao, có thời điểm lên tới gần 10.000 USD/container.

Trong khi đó, mỗi năm ngành thủy sản xuất khẩu khoảng 1 triệu container. "Nếu chi phí vận tải tiếp tục tăng thì phần giá trị gia tăng mà doanh nghiệp tạo ra sẽ bị bào mòn rất lớn. Chúng ta làm ra giá trị nhưng nếu cước vận tải quá cao thì phần giá trị đó sẽ đi đâu?", ông Nam đặt vấn đề.

Thủ tục hành chính vẫn là "nút thắt" lớn

Theo Tổng Thư ký VASEP, một trong những khó khăn dai dẳng của doanh nghiệp là các thủ tục xác nhận nguyên liệu và hồ sơ phục vụ xuất khẩu. Hiện doanh nghiệp phải hoàn thiện nhiều loại giấy tờ, đáp ứng đồng thời quy định trong nước và các tiêu chuẩn khắt khe từ thị trường nhập khẩu như châu Âu hay Hoa Kỳ về chống khai thác bất hợp pháp (IUU), truy xuất nguồn gốc và bảo vệ nguồn lợi thủy sản.

Đáng chú ý, trong quá trình thực hiện vẫn tồn tại nhiều bất cập giữa quy định và thực tiễn.

Ông Nam dẫn ví dụ quy định phân vùng khai thác theo Luật Thủy sản 2017. Trên thực tế, nhiều tàu đủ điều kiện hoạt động xa bờ nhưng loại hải sản khai thác lại phù hợp với vùng biển khác. Điều này khiến doanh nghiệp dù đã thu mua hàng trăm tấn nguyên liệu hợp pháp vẫn gặp vướng mắc khi hoàn thiện hồ sơ xác nhận để xuất khẩu.

"Có những lô hàng đã đưa vào kho nhưng cuối cùng không hoàn thiện được thủ tục để xuất khẩu. Đây là những vấn đề rất cụ thể cần được tháo gỡ để không làm mất cơ hội tăng trưởng của ngành", ông nói.

Cần doanh nghiệp tham gia trực tiếp vào quá trình cải cách

Đánh giá về những nỗ lực cải cách thể chế thời gian qua, ông Nam cho rằng cộng đồng doanh nghiệp ghi nhận các chỉ đạo quyết liệt của Chính phủ trong việc rà soát, cắt giảm thủ tục hành chính và điều kiện kinh doanh.

Tuy nhiên, theo ông, việc cải cách chỉ thực sự hiệu quả khi doanh nghiệp được tham gia trực tiếp vào quá trình rà soát.

"Chúng tôi rất hào hứng khi thấy có nhiều nghị quyết, chỉ đạo về cắt giảm thủ tục. Nhưng khi xem các văn bản cụ thể thì vẫn có cảm giác nhiều nội dung chưa thực sự giải quyết đúng những gì doanh nghiệp đang gặp phải", ông chia sẻ.

Hiện VASEP đã chủ động rà soát toàn bộ các quy định liên quan đến ngành, thay vì chỉ dừng ở việc kiến nghị tháo gỡ từng vướng mắc riêng lẻ. Theo ông Nam, đây là cơ hội để đề xuất những cải cách mang tính căn cơ, phù hợp với tinh thần cải cách thể chế mà Chính phủ đang thúc đẩy.

Khẳng định thủy sản Việt Nam hiện đã vươn lên nhóm 3 quốc gia xuất khẩu lớn nhất thế giới nhờ lợi thế chế biến sâu và tạo ra sản phẩm có giá trị gia tăng cao, ông Nam cho rằng nếu bốn điểm nghẽn gồm tín dụng, lao động, chi phí logistics và thủ tục xác nhận nguyên liệu được tháo gỡ đồng bộ, ngành sẽ có thêm dư địa tăng trưởng, đóng góp mạnh mẽ hơn vào mục tiêu tăng trưởng hai con số của nền kinh tế cũng như mục tiêu đưa xuất khẩu nông nghiệp đạt 100 tỷ USD trong những năm tới.