Chuyên gia Phạm Chi Lan: Tesla vào Việt Nam, VinFast sẽ vất vả hơn nhưng đây lại là cơ hội

Tại talkshow “Từ Elon Musk đến Bill Gates, vì sao loạt ‘ông lớn’ Mỹ tìm đến Việt Nam?” do VTC News tổ chức, chuyên gia kinh tế Phạm Chi Lan cho rằng một trong những vấn đề lớn của nền kinh tế sau gần 40 năm thu hút đầu tư nước ngoài là khu vực FDI vẫn chiếm tỷ trọng rất lớn trong xuất khẩu, trong khi doanh nghiệp Việt Nam chưa tham gia sâu vào chuỗi cung ứng.

Bà nhận định Việt Nam đã không thực sự thành công trong việc thúc đẩy các tập đoàn nước ngoài chuyển giao công nghệ, đồng thời chưa tạo được đủ điều kiện để doanh nghiệp trong nước vươn lên những vị trí cao hơn trong chuỗi giá trị.

“Chúng ta cứ nằm mãi ở cái đáy của đường cong chữ V, ở khâu gia công, lắp ráp, sử dụng lao động giá rẻ, tài nguyên và các ưu đãi về đất đai, thuế”, bà nói.

Theo bà Phạm Chi Lan, câu chuyện phát triển công nghiệp hỗ trợ đã được đặt ra từ hơn 30 năm trước nhưng kết quả còn hạn chế. Một nguyên nhân là Việt Nam nằm cạnh Trung Quốc - nơi có nguồn cung công nghiệp hỗ trợ rất lớn và giá rẻ, khiến động lực phát triển chuỗi cung ứng trong nước gặp nhiều trở ngại.

Bên cạnh đó, khu vực doanh nghiệp tư nhân trong nước trước đây chưa được quan tâm đúng mức. Theo bà, Nghị quyết 68 đã tạo cơ sở mới khi khẳng định đầy đủ hơn vai trò của kinh tế tư nhân, từ đó mở ra cơ hội để doanh nghiệp Việt Nam nâng vị thế.

Từ “bán sức lao động” sang “bán trí tuệ”

Điểm khác biệt của làn sóng đầu tư mới, theo bà Phạm Chi Lan, nằm ở yêu cầu về công nghệ và chất lượng nguồn nhân lực.

“Việt Nam sẽ chuyển từ việc bán sức lao động sang bán trí tuệ”, bà nhấn mạnh.

Theo chuyên gia, một lực lượng lớn kỹ sư được đào tạo cho các ngành công nghệ cao, bán dẫn sẽ có giá trị hoàn toàn khác so với lực lượng lao động chủ yếu thực hiện các công đoạn gia công đơn giản.

Khi tham gia vào các tập đoàn công nghệ cao, người Việt không chỉ làm việc và hưởng thu nhập cao hơn mà còn có cơ hội tích lũy kiến thức, tạo ra sáng kiến và tiến tới tự phát triển sản phẩm, công nghệ của mình.

Bà cho rằng đây cũng là điểm mà Việt Nam có thể tận dụng từ dòng vốn đầu tư mới. Các tập đoàn công nghệ lớn không thể tự mình làm mọi thứ và buộc phải tìm kiếm đối tác, nhân lực, thị trường và hệ sinh thái ở nhiều quốc gia.

Vì vậy, cạnh tranh và hợp tác sẽ diễn ra song song.

“Đừng nhìn họ với tư cách là những đối thủ cạnh tranh quá lớn tạo nên tâm lý e ngại, sợ sệt tại Việt Nam mà phải nhìn như một cơ hội để có những đối tác hợp tác mới”, bà nói.

Tesla có thể khiến VinFast vất vả hơn

Đề cập khả năng các tập đoàn công nghệ lớn như Tesla tham gia sâu hơn vào thị trường Việt Nam, bà Phạm Chi Lan cho rằng cạnh tranh trong một số lĩnh vực chắc chắn sẽ gia tăng.

“Cũng có thể trên một vài mặt hàng cụ thể thì chúng ta có một chút lo. Thí dụ như ô tô, nếu Tesla cũng bán xe điện ở Việt Nam thì VinFast cũng sẽ vất vả hơn”, bà nhận định.

Tuy nhiên, theo bà, sự cạnh tranh này đồng thời có thể trở thành động lực để doanh nghiệp Việt Nam đổi mới. Nếu Tesla tham gia thị trường, những dòng xe điện tích hợp nhiều công nghệ, trí tuệ nhân tạo hay khả năng tự lái có thể tạo thêm sự phong phú cho thị trường và thúc đẩy các doanh nghiệp trong nước tiếp tục nâng cấp sản phẩm.

Không chỉ dừng ở cạnh tranh trên thị trường nội địa, bà Phạm Chi Lan cho rằng doanh nghiệp Việt Nam còn có thể tận dụng sự hiện diện của các tập đoàn lớn để mở rộng ra thị trường quốc tế.

Bà sử dụng hình ảnh “đứng trên vai người khổng lồ” để mô tả cơ hội này.

“Nhỏ nhưng không được phép yếu. Phải có ý chí của người nhỏ để biết tận dụng quan hệ mà đi lên”, bà nói.

Theo bà, một doanh nghiệp Việt Nam có thể nhỏ hơn rất nhiều so với các tập đoàn toàn cầu nhưng nếu tìm được lĩnh vực hợp tác phù hợp thì vẫn có thể tạo ra sự cộng hưởng để vươn ra bên ngoài.

Tuy nhiên, điều kiện tiên quyết là doanh nghiệp Việt Nam phải có năng lực thực sự.

“Đứng trên vai người khổng lồ thì bản thân chúng ta phải có năng lực đứng rất vững. Người ta bước đi mạnh một cái là mình ngã nhào xuống”, bà ví von.

Không thể chỉ trông chờ FDI tạo công nghiệp hỗ trợ

Theo chuyên gia Phạm Chi Lan, chính sách thu hút FDI cần đi cùng yêu cầu cụ thể về chuyển giao công nghệ và liên kết với doanh nghiệp Việt Nam. Nhưng chỉ yêu cầu các tập đoàn nước ngoài là chưa đủ.

“Chính sách quan trọng hơn của Nhà nước là đối với chính bản thân doanh nghiệp Việt Nam, phải trở thành doanh nghiệp đủ lớn, đủ khả năng để làm phụ trợ cho họ”, bà nói.

Bà cho rằng Việt Nam cần hỗ trợ thực chất cho những doanh nghiệp trong nước đang đầu tư vào công nghệ, công nghiệp hỗ trợ và đổi mới sáng tạo, trong đó có các doanh nghiệp như Viettel, FPT, Vingroup, CMC.

Bởi khi doanh nghiệp Việt Nam đủ năng lực, các tập đoàn nước ngoài mới có lý do để lựa chọn họ vào chuỗi cung ứng.

Bà Phạm Chi Lan dẫn trường hợp Bosch tại Việt Nam như một ví dụ đáng chú ý. Theo bà, từ một trung tâm ban đầu chỉ có khoảng 200 kỹ sư Việt Nam, Bosch hiện có hơn 4.000 kỹ sư Việt Nam và trở thành một trung tâm nghiên cứu - phát triển lớn của tập đoàn bên ngoài nước Đức.

Theo bà, sự phát triển của những trung tâm như vậy cho thấy doanh nghiệp Việt Nam có thể tạo ra giá trị trí tuệ ngay trong các tập đoàn đa quốc gia, đồng thời tích lũy năng lực để phát triển công nghệ của chính mình.

“Một con chim đầu đàn” không thể bay một mình

Đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa, bà Phạm Chi Lan cho rằng yêu cầu tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu ngày càng cao, từ quy mô, chất lượng, thời gian giao hàng đến truy xuất nguồn gốc, môi trường và các tiêu chuẩn ESG.

Do đó, doanh nghiệp không thể chỉ cạnh tranh bằng giá rẻ mà phải chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và nâng cao năng lực quản trị.

Bà kỳ vọng thế hệ doanh nghiệp mới, đặc biệt những doanh nghiệp do thế hệ trẻ dẫn dắt, sẽ có tư duy cởi mở hơn về công nghệ, hợp tác và kết nối nguồn lực.

“Lực không phải chỉ tài chính, chỉ tiền hay đất mà là lực về trí tuệ, về công nghệ, về năng lực kinh doanh, về thị trường”, bà nói.

Theo bà, nền kinh tế muốn đi xa không thể chỉ dựa vào một vài doanh nghiệp lớn. Việt Nam cần những “cánh chim đầu đàn”, nhưng đồng thời phải có cả hệ thống doanh nghiệp Tier 1, Tier 2, Tier 3 cùng phát triển.

“Một con chim đầu đàn bay riêng lẻ thì còn gì gọi là đầu đàn. Đầu là phải có người đi theo, tiên phong phải có người đi theo”, bà Phạm Chi Lan nhấn mạnh.