Chuyên gia Phạm Chi Lan: Việt Nam đã có quyền nói 'Không' với dự án FDI không đạt yêu cầu

Từ chỗ cần gần như mọi nguồn vốn để phục vụ quá trình đổi mới, Việt Nam đang ở vị thế khác khi ngày càng thu hút nhiều tập đoàn lớn toàn cầu. Theo chuyên gia kinh tế Phạm Chi Lan, đây là lúc Việt Nam phải chủ động sàng lọc dòng vốn, ưu tiên công nghệ cao, chuyển giao công nghệ và liên kết với doanh nghiệp trong nước.

Chia sẻ tại talkshow “Từ Elon Musk đến Bill Gates, vì sao loạt ‘ông lớn’ Mỹ tìm đến Việt Nam?” do VTC News tổ chức, chuyên gia kinh tế Phạm Chi Lan cho rằng thu hút được các tập đoàn lớn toàn cầu mới chỉ là bước đầu.

Theo bà, Việt Nam không phải điểm đến duy nhất của dòng vốn quốc tế. Ấn Độ, Indonesia, Malaysia, Thái Lan, Mexico cũng đang cạnh tranh quyết liệt để giành những dự án hàng tỉ USD trong các lĩnh vực như bán dẫn, AI, pin và xe điện.

“Vấn đề không chỉ còn là quốc gia nào thu hút được nhiều FDI hơn mà là ai giành được công nghệ, những phần có giá trị cao và biến sự hiện diện của các tập đoàn toàn cầu thành năng lực của doanh nghiệp trong nước”, bà Phạm Chi Lan nói.

Việt Nam đã có quyền nói “không” với dự án FDI

Nhìn lại quá trình thu hút đầu tư nước ngoài, bà Phạm Chi Lan cho rằng vị thế của Việt Nam hiện nay đã khác trước. Theo bà, những năm đầu đổi mới, Việt Nam thiếu vốn, nguồn lực và công nghệ nên việc thu hút được một tập đoàn nước ngoài lớn đã là một thành công. Khi đó, Việt Nam cần nhiều nguồn lực và gần như “cho họ vào”.

Tuy nhiên, sau nhiều năm thu hút FDI, Việt Nam đã có thêm kinh nghiệm và không còn ở vị thế phải tiếp nhận vốn bằng mọi giá.

“Ngày nay chúng ta ở vị thế khác rồi”, bà nói, đồng thời cho rằng Việt Nam “có quyền nói không” với những dự án không đáp ứng yêu cầu.

Bà dẫn ví dụ những dự án gây tổn hại môi trường, khai thác tài nguyên, khoáng sản nhưng không chế biến mà xuất thô là những lĩnh vực Việt Nam có thể từ chối. Không chỉ thay đổi cách lựa chọn dự án, chính sách ưu đãi cũng cần chuyển từ ưu đãi trước khi nhà đầu tư vào sang hậu ưu đãi, tức nhà đầu tư thực hiện được cam kết mới được hưởng ưu đãi.

Đặc biệt, theo bà Phạm Chi Lan, chính sách mới về đầu tư nước ngoài đã làm rõ việc ưu tiên những dự án mang công nghệ vào Việt Nam, có chuyển giao công nghệ và liên kết với doanh nghiệp trong nước.

“Không phải chỉ lấy tất cả nguồn cung ứng từ bên ngoài vào để biến Việt Nam thành nơi nhập khẩu tất cả các ngành công nghiệp phụ trợ và rồi chỉ xuất khẩu bằng lao động giá rẻ của mình”, bà nói.

Theo chuyên gia Phạm Chi Lan, Việt Nam cần tập trung vào những lĩnh vực đang cần nhất, trước hết là công nghệ cao.

“Công nghệ cao thì ưu tiên, còn công nghệ thấp, gây ô nhiễm hoặc phụ thuộc quá nhiều vào lao động giá rẻ, chúng ta từ chối”, vị chuyên gia nhấn mạnh.

Theo bà, công nghệ mà các tập đoàn nước ngoài đưa vào Việt Nam phải phù hợp với yêu cầu phát triển của đất nước. Nhà đầu tư nước ngoài khi vào Việt Nam cũng phải có những lợi thế vượt trội về công nghệ.

Trong đó, chuyển giao công nghệ và khả năng để Việt Nam học hỏi, cùng nâng cấp năng lực là mục tiêu đặc biệt quan trọng.

Bà cho rằng Việt Nam hiện là nước có thu nhập trung bình cao, đang hướng tới thu nhập cao và là một thị trường mới nổi. Vì vậy, nguồn lực bên ngoài vẫn rất quan trọng nhưng phải góp phần làm tăng nội lực.

“Nội lực phải là quan trọng nhất. Các nguồn lực bên ngoài vào là để hỗ trợ, là quan trọng nhưng phải góp phần giúp cho nội lực của Việt Nam tăng lên”, bà Phạm Chi Lan nói.

Thu hút “ông lớn” chưa đủ, phải biến sự hiện diện của họ thành năng lực Việt Nam

Cuộc cạnh tranh thu hút FDI công nghệ cao đang diễn ra giữa nhiều quốc gia. Bà Phạm Chi Lan dẫn câu chuyện Samsung từng được Ấn Độ chào mời chuyển sản xuất từ Việt Nam với các điều kiện ưu đãi hơn, nhưng sau đó tập đoàn này không chỉ tiếp tục ở Việt Nam mà còn quyết định mở trung tâm R&D tại đây.

Theo bà, việc một tập đoàn mở rộng các hoạt động tại Việt Nam cho thấy họ nhìn nhận đây là thị trường có triển vọng dài hạn.

Ở chiều ngược lại, cũng có những trường hợp cho thấy mức độ cạnh tranh giữa các quốc gia. Bà nhắc đến một doanh nghiệp từng tới Việt Nam khảo sát nhưng sau đó quyết định đầu tư 500 triệu USD vào Indonesia.

“Cạnh tranh quyết liệt lắm giữa các quốc gia khác nhau. Chúng ta phải cạnh tranh với một loạt các nước”, bà nói.

Vì vậy, Việt Nam không chỉ cần tìm cách giữ chân những tập đoàn đã đầu tư mà còn phải liên tục nâng cấp năng lực để đáp ứng những yêu cầu mới của họ.

Theo bà Phạm Chi Lan, Việt Nam cần theo dõi các nhà đầu tư công nghệ cao đang chuẩn bị làm gì trong tương lai để có thể đón đầu và chuẩn bị lực lượng trong nước.

Bà cho rằng sự hiện diện của những tập đoàn như Nvidia cũng mở ra những mảng hoạt động mới, đòi hỏi Việt Nam phải biết học hỏi từ chính các nhà đầu tư để chuẩn bị năng lực phù hợp.

Hướng tới chủ động và làm chủ chuỗi giá trị do mình xây dựng

Theo chuyên gia Phạm Chi Lan, mục tiêu cuối cùng không nên chỉ dừng ở việc ngày càng có nhiều tập đoàn nước ngoài tìm đến Việt Nam.

Việt Nam đã đặt mục tiêu đến năm 2045 có 20 doanh nghiệp lớn vươn ra nước ngoài. Theo bà, đi ra nước ngoài không đơn thuần là mở rộng thị trường mà phải hướng tới chủ động và làm chủ chuỗi giá trị do mình xây dựng.

Để đạt được điều đó, Việt Nam cần chính sách tốt, khuyến khích sáng tạo, có niềm tin vào người dân, lực lượng trẻ và doanh nghiệp Việt Nam. Đồng thời, xã hội cũng cần có tinh thần chấp nhận thất bại, bởi theo bà, không quốc gia nào chỉ có thành công mà không có thất bại.

Bà dẫn Viettel và Vinamilk như những ví dụ về doanh nghiệp Việt đã từng bước vươn ra thị trường quốc tế. Với Viettel, cách tiếp cận tập trung vào nhóm khách hàng phổ thông, tạo độ bao phủ rộng được bà đánh giá là một yếu tố góp phần vào quá trình mở rộng ra nước ngoài. Trong khi đó, Vinamilk đã đầu tư tại Mỹ, New Zealand và xây dựng thương hiệu trên thị trường sữa toàn cầu.

Từ những câu chuyện này, bà Phạm Chi Lan cho rằng Việt Nam hoàn toàn có thể hình thành những doanh nghiệp lớn có khả năng cạnh tranh quốc tế nếu tạo được môi trường phát triển phù hợp.

Đặc biệt, Việt Nam đang có một nguồn lực lớn là đội ngũ trí thức và người Việt ở nước ngoài. Việc kết nối nguồn lực này với đội ngũ trong nước có thể tạo thêm năng lực cho quá trình phát triển.

“Khi kết nối được giữa những lực lượng trí tuệ của Việt Nam ở bên ngoài về để đóng góp cùng với trí tuệ của Việt Nam trong nước, chúng ta sẽ làm việc chuyển từ bán sức lao động sang bán trí tuệ”, bà Phạm Chi Lan nhấn mạnh.