Dinh thự của đại gia Hà thành xưa: Được xây dựng năm 1926, kiến trúc Pháp hòa quyện nét Á Đông, lưu giữ nhiều đồ cổ quý

Giữa những con phố nhỏ mang đậm dấu ấn thời gian của khu phố cổ Hà Nội, căn biệt thự trên phố Hàng Bè nổi bật với vẻ đẹp cổ kính và lịch sử tồn tại tròn một thế kỷ. Không chỉ là nơi sinh sống của nhiều thế hệ trong một gia đình, công trình còn lưu giữ những dấu ấn về cuộc sống và sự thịnh vượng của tầng lớp thương gia Hà thành đầu thế kỷ XX.

Ngôi nhà được xây dựng năm 1926 theo yêu cầu của cụ Trương Trọng Vọng, một thương gia có tiếng thời bấy giờ. Theo những câu chuyện được gia đình lưu truyền, cụ Trương Trọng Vọng từng sở hữu hàng trăm chiếc xe xích lô cho thuê, một hoạt động kinh doanh khá phát triển tại Hà Nội trong giai đoạn này. Với tiềm lực kinh tế đáng kể, cụ đã đầu tư xây dựng một dinh thự quy mô lớn, được thiết kế bởi kiến trúc sư người Pháp và có sự tham gia của gần 100 nhân công trong quá trình thi công.

Trải qua nhiều biến động của lịch sử, căn biệt thự vẫn được con cháu trong gia đình gìn giữ. Người đang trực tiếp trông nom nơi này là bà Lê Thanh Thủy, 71 tuổi, cháu ngoại cụ Vọng. Dù diện mạo đô thị xung quanh đã thay đổi đáng kể, ngôi nhà vẫn giữ được nhiều nét đặc trưng từ thời điểm mới hoàn thành.

Ngay từ lối vào, công trình đã thể hiện sự kết hợp giữa kiến trúc phương Tây và quan niệm xây dựng truyền thống của người Việt. Cổng được tạo hình tò vò, mang đến cảm giác gần gũi, trong khi tổng thể ngôi nhà được bố trí theo cấu trúc chữ Khẩu. Các dãy nhà khép kín bao quanh một khoảng sân ở giữa, vừa tạo sự riêng tư, tăng khả năng bảo vệ không gian sinh hoạt, vừa giúp ánh sáng và không khí lưu thông đến những khu vực bên trong.

Theo tư liệu của HANOIDB, cơ sở dữ liệu kiến trúc Hà Nội thuộc Đại học Kyoto (Nhật Bản), công trình sở hữu nhiều chi tiết đáng chú ý, trong đó có hệ thống cột gang chạy dọc hành lang quanh sân và lan can cầu thang bằng sắt rèn. Đây là những vật liệu và kỹ thuật trang trí từng xuất hiện trong các công trình nhà ở có sự giao thoa kiến trúc Pháp và bản địa tại Hà Nội đầu thế kỷ trước.

Một điểm nhấn khác nằm ở 4 cột đá nguyên khối được chạm khắc công phu với hình tượng đào, cúc, trúc, mai. Bộ tứ quý không đơn thuần mang giá trị trang trí mà còn thể hiện quan niệm văn hóa Á Đông về sự tuần hoàn của bốn mùa, sự hài hòa của thiên nhiên và mong muốn gia đình luôn bình an, sung túc. Những họa tiết này góp phần tạo nên vẻ trang trọng cho không gian, đồng thời phản ánh gu thẩm mỹ của gia chủ khi xây dựng dinh thự.

Khu vực sinh hoạt chính của gia đình hiện tập trung ở tầng hai. Lối lên được thiết kế bằng cầu thang gỗ lim, với lan can sử dụng các con tiện tròn và phần trụ đầu cầu thang tạo hình quả cầu. Những ô trang trí mang họa tiết truyền thống vừa có tác dụng lấy sáng, thông gió, vừa tạo điểm chuyển tiếp mềm mại giữa các khu vực trong nhà.

Dù được xây dựng cách đây 100 năm, cách tổ chức không gian của biệt thự cho thấy tư duy sinh hoạt khá tiến bộ. Ngôi nhà từng có đầy đủ phòng ngủ riêng cho các thành viên, phòng tiếp khách, phòng ăn và khu vực dành cho người giúp việc. Các phòng được kết nối với nhau thành một tổng thể thống nhất.

Theo lời bà Lê Thanh Thủy chia sẻ với báo chí, cách bố trí này xuất phát từ mong muốn của những người đi trước về một mái nhà nơi các thành viên luôn gần gũi, gắn bó và biết yêu thương, hỗ trợ nhau.

Giá trị của căn biệt thự còn nằm ở bộ sưu tập nội thất được gia đình lưu giữ qua nhiều thế hệ. Không ít món đồ như bàn ghế, tủ, giường và sập gụ được đặt mua từ Châu Âu hoặc Hong Kong vào đầu thế kỷ XX. Trong số đó, chiếc giường bằng đồng do ông Trương Trọng Vọng mua từ năm 1926 vẫn được bảo quản đến ngày nay.

Cũng theo bà Lê Thanh Thủy, ở thời điểm ấy, một bộ bàn ghế, tủ phấn hay giường ngủ nhập khẩu có giá trị rất lớn, thậm chí tương đương một căn nhà nhỏ.

Thay vì đánh bóng hoặc phục chế quá mức, bà Lê Thanh Thủy chỉ vệ sinh bề mặt đồ vật để giữ lại màu sắc và dấu vết thời gian. Cách bảo quản này giúp những món nội thất cũ tiếp tục hiện diện trong không gian sống, đồng thời lưu giữ câu chuyện về nếp sinh hoạt của gia đình từ nhiều thập niên trước.

Lịch sử căn biệt thự cũng gắn với những thay đổi trong đời sống xã hội Hà Nội. Năm 1960, gia đình bà Lê Thanh Thủy đã hiến một phần diện tích cho Nhà nước sử dụng làm trường học. Khu vực bên trái từ cổng vào từng trở thành Trường Tiểu học Bắc Sơn, trong khi những phần khác được bố trí cho các hộ dân sinh sống.

Đến năm 2018, trường chuyển sang địa điểm mới, song không gian lớp học cũ và một số thiết bị giáo dục vẫn được giữ lại như dấu tích của một giai đoạn đặc biệt trong lịch sử công trình.

Sau nhiều lần phân chia và chuyển đổi mục đích sử dụng, gia đình bà Lê Thanh Thủy hiện chỉ còn quản lý phần diện tích hơn 200m2. Dù không còn giữ được quy mô ban đầu, căn nhà vẫn thu hút sự quan tâm của những người yêu kiến trúc và du khách quốc tế. Nơi đây cũng từng được lựa chọn làm bối cảnh cho nhiều bộ phim như "Hà Nội mùa đông năm 46", "Ngôi nhà cũ", "Hoa sữa về trong gió" và "Hà Nội trong mắt em".

Với bà Lê Thanh Thủy, việc căn nhà được nhiều người biết đến là niềm vui nhưng điều quan trọng hơn cả vẫn là bảo tồn những giá trị gia đình đã gây dựng. Bà không có ý định bán hay cải tạo công trình theo hướng hiện đại hóa, mà mong muốn con cháu tiếp tục sinh sống và gìn giữ nơi này.

Sau 100 năm, căn biệt thự trên phố Hàng Bè không chỉ là một công trình kiến trúc cũ mà còn trở thành chứng nhân cho lịch sử một gia đình, phản chiếu phần nào diện mạo, lối sống và những biến chuyển của Hà Nội qua nhiều thế hệ.