Nữ anh hùng 3 lần bị địch bắt, 42 vết thương luôn rỉ máu , chỉ còn nặng 26kg, là nguyên mẫu của bài thơ nổi tiếng hàng vạn người Việt thuộc lòng

Trong suốt chiều dài lịch sử Việt Nam, hàng vạn người đã ngã xuống, hy sinh vì độc lập, tự do của dân tộc. Trong số đó có nữ anh hùng Trần Thị Lý - người phụ nữ Quảng Nam (nay thuộc TP. Đà Nẵng) từng trải qua những trận tra tấn khốc liệt nhưng vẫn một lòng giữ vững khí tiết, trở thành nguyên mẫu của hình tượng “người con gái Việt Nam” trong thơ Tố Hữu.

Nữ anh hùng Trần Thị Lý sinh năm 1933 tại Quảng Nam, tên thật là Trần Thị Nhâm. Bà tham gia cách mạng từ năm 12 tuổi và được kết nạp Đảng khi mới 18 tuổi.

Sinh ra trong một gia đình có 7 anh chị em, bà phải chứng kiến sự mất mát lớn khi 5 người trong gia đình lần lượt hy sinh. Đến nay, tại Nghĩa trang Liệt sĩ Quảng Nam, phần mộ của 3 chị em bà cùng được an táng tại đây.

Giai đoạn 1951-1956, đồng chí Trần Thị Lý là cán bộ nằm vùng, làm nhiệm vụ liên lạc cho cách mạng. Trong thời gian này, bà từng 2 lần bị bắt nhưng được thả do phía đối phương không có đủ chứng cứ.

Năm 1956, khi chiến trường Quảng Nam - Đà Nẵng bước vào giai đoạn khốc liệt, bà tiếp tục được giao nhiệm vụ quan trọng, làm giao liên cho cách mạng tại huyện Điện Bàn, Quảng Nam.

Cũng từ đây, cuộc đời bà bước vào những tháng ngày khắc nghiệt nhất. Tháng 6/1957, lần thứ 3 bị bắt, đồng chí Trần Thị Lý phải chịu nhiều hình thức tra tấn dã man nhằm buộc khai báo.

Theo những tư liệu về cuộc đời nữ anh hùng, bà bị điện giật, dùng dùi đâm, đổ nước xà phòng, cắt vú và dùng lửa nung vào bộ phận sinh dục, khiến cơ thể bị tổn thương nghiêm trọng và mất khả năng sinh con. Dù phải chịu đau đớn đến kiệt sức, bà vẫn không khai báo về tổ chức và đồng đội.

Đến tháng 10/1958, sau thời gian dài bị giam giữ và tra tấn, Trần Thị Lý bị suy kiệt nghiêm trọng. Phía đối phương cho rằng bà không còn khả năng sống sót nên đưa ra khỏi nhà lao.

Trong tình trạng gần như cận kề cái chết, bà may mắn được đồng đội bí mật tìm thấy và đưa đi. Tổ chức đã đưa bà rời Quảng Nam, qua Sài Gòn rồi sang Phnôm Pênh, Campuchia. Từ đây, bà được đưa bằng máy bay ra Hà Nội để điều trị.

Giữa năm 1958, Bệnh viện Hữu nghị Việt - Xô tiếp nhận một bệnh nhân đặc biệt. Trần Thị Nhâm (tức Trần Thị Lý) chỉ còn khoảng 26kg. Cơ thể bà có 42 vết thương, nhiều vết thương liên tục rỉ máu. Những tổn thương do tra tấn khiến sức khỏe suy kiệt, bà thường xuyên lên cơn co giật và phải điều trị trong tình trạng đặc biệt nghiêm trọng.

Câu chuyện về người nữ giao liên trẻ tuổi nhanh chóng gây xúc động đối với những người biết đến. Chủ tịch Hồ Chí Minh đến thăm đồng chí Trần Thị Lý tại bệnh viện. Bác Hồ trò chuyện, động viên để bà vơi bớt phần nào nỗi đau.

Nhà thơ Tố Hữu cũng đến thăm bà. Chứng kiến cơ thể đầy vết thương, ông xúc động mạnh. Cuộc gặp gỡ ấy sau đó trở thành nguồn cảm hứng để ông viết bài thơ Người con gái Việt Nam.

“Em là ai, cô gái hay nàng tiên?

Em có tuổi hay không có tuổi

Mái tóc em đây, là mây hay là suối,

Đôi mắt em nhìn hay chớp lửa đêm giông,

Thịt da em hay là sắt là đồng?

…Tỉnh lại em ơi, qua rồi cơn ác mộng

Em đã sống lại rồi em đã sống!

Điện giật, dùi đâm, dao cắt, lửa nung

Không giết được em, người con gái anh hùng!”

…Từ cõi chết, em trở về, chói lọi

Như buổi em đi, ngọn cờ đỏ gọi

Em trở về, người con gái quang vinh

Cả nước ôm em, khúc ruột của mình"

Tháng 12/1958, bài thơ ra đời, khắc họa hình ảnh một người phụ nữ Việt Nam kiên cường giữa những đau thương của chiến tranh. Tác phẩm sau đó được dịch ra nhiều thứ tiếng, được đưa vào sách giáo khoa và gây chú ý trong dư luận quốc tế.

Gần 40 năm sau khi hình ảnh của bà được biết đến rộng rãi qua bài thơ của Tố Hữu, Trần Thị Lý được Nhà nước phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân vào năm 1992.

Bà qua đời vào năm 1992, hưởng dương 59 tuổi, không lâu sau khi được phong tặng danh hiệu Anh hùng.

Sau khi Trần Thị Lý qua đời, Hãng phim Tài liệu Trung ương thực hiện một bộ phim về cuộc đời bà, lấy cảm hứng từ chính hình tượng người con gái trong bài thơ của Tố Hữu. Một số nhà báo cũng tìm về quê hương, gặp những người từng biết bà để tìm hiểu thêm về cuộc đời nữ anh hùng.

Sau nhiều năm, những dấu tích về cuộc đời Trần Thị Lý vẫn còn được lưu giữ qua một số kỷ vật. Trong số đó có chiếc mũ sắt bà từng được Chủ tịch Hồ Chí Minh tặng. Một số vật dụng khác như chiếc màn, lọ hoa và chiếc vali cũng từng được gia đình lưu giữ; chiếc vali được cho là món quà Bác Hồ tặng bà sau này được Bảo tàng Cách mạng Việt Nam tiếp nhận.

Một kỷ vật khác gắn với bài thơ Người con gái Việt Nam là cuốn sách tác phẩm được dịch sang tiếng Trung Quốc. Trên sách có dòng đề tặng của nhà thơ Chế Lan Viên: “Kính tặng chị Trần Thị Lý. Nhờ chị Anh Thơ chuyển giúp. 1959”.

Nét chữ trên trang sách theo thời gian đã có những chỗ phai nhưng dòng đề tặng vẫn là một dấu nối đặc biệt giữa người nữ giao liên Quảng Nam và những văn nghệ sĩ từng biết đến câu chuyện của bà.

Bài viết tham khảo thông tin tại:

Hai nữ Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân mang tên Trần Thị Lý - Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam

Chân dung Trần Thị Lý - nữ anh hùng thời đại Hồ Chí Minh - Bảo tàng Lịch sử Quốc gia.