Vì sao Viettel, Petrovietnam được nhắc đến trong hành trình 'lột xác' của doanh nghiệp nhà nước?

Trong bối cảnh nền kinh tế Việt Nam đang đứng trước những yêu cầu cấp thiết về tái cấu trúc để bước vào một kỷ nguyên phát triển mới, vai trò của khu vực doanh nghiệp nhà nước (DNNN) một lần nữa được đặt lên vị trí then chốt.

Để tạo bước đột phá cho khu vực kinh tế nhà nước, ngày 6/1/2026, Bộ Chính trị đã ban hành Nghị quyết số 79-NQ/TW về phát triển kinh tế nhà nước, xác định rõ nhiệm vụ đẩy mạnh cơ cấu lại doanh nghiệp nhà nước; áp dụng công nghệ tiên tiến, mô hình quản trị hiện đại theo chuẩn mực quốc tế; xây dựng các tập đoàn kinh tế, tổng công ty nhà nước đủ mạnh, giữ vai trò tiên phong trong các ngành, lĩnh vực chiến lược.

Chia sẻ tại tọa đàm "Đổi mới mô hình quản trị doanh nghiệp nhà nước trong bối cảnh mới", TS. Lê Duy Bình, Giám đốc điều hành Economica Việt Nam đánh giá, những tư tưởng cốt lõi trong Nghị quyết 79 không chỉ đơn thuần là các văn bản chỉ đạo mà còn thể hiện một bước chuyển mình mạnh mẽ về tư duy đối với khu vực kinh tế nhà nước nói chung và các DNNN nói riêng.

Doanh nghiệp nhà nước phải chuyển từ "giữ ổn định" sang dẫn dắt tăng trưởng

Điểm đột phá đầu tiên mà TS. Lê Duy Bình nhấn mạnh chính là sự thay đổi căn bản trong cách tiếp cận về vai trò của kinh tế nhà nước.

Nếu như trước đây, khu vực này thường được nhìn nhận với vai trò chính là ổn định kinh tế vĩ mô và đảm bảo các cân đối lớn, thì hiện nay, DNNN phải đảm đương trọng trách chủ động trong quá trình tăng trưởng.

Ông khẳng định đây là lực lượng kiến tạo phát triển, dẫn dắt quá trình tăng trưởng thay vì chỉ đóng vai trò thụ động như trước. Sự chuyển dịch tư duy này là nền tảng quan trọng, tạo ra một cú hích đủ mạnh để thay đổi cách thức vận hành của cả cơ quan quản lý nhà nước lẫn bản thân các doanh nghiệp.

Một trong những nội dung quan trọng nhất mà TS. Lê Duy Bình quan tâm chính là việc áp dụng các chuẩn mực quản trị công ty theo tiêu chuẩn của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD). Ông cho rằng dưới áp lực từ Nghị quyết 79, các DNNN cần phải kiên quyết thực hiện việc tách bạch rõ ràng giữa vai trò của cơ quan đại diện vốn chủ sở hữu và vai trò điều hành trực tiếp tại doanh nghiệp.

Việc phân định rạch ròi này sẽ giúp giảm bớt các can thiệp bằng mệnh lệnh hành chính từ cơ quan chủ quản, từ đó trả lại không gian tự chủ cho doanh nghiệp. Khi các quyết định kinh doanh được đưa ra dựa trên tín hiệu thị trường thay vì các thủ tục hành chính, DNNN sẽ có sự linh hoạt và nhanh chóng hơn trong các quyết định đầu tư và sản xuất.

Bên cạnh đó, tính minh bạch về thông tin và trách nhiệm giải trình là những yếu tố then chốt mà chuyên gia này nhắc tới khi đề cập đến chuẩn mực OECD.

TS. Lê Duy Bình đánh giá cao việc ứng dụng công nghệ số vào công tác quản trị nhằm nâng cao sự công khai, minh bạch. Theo ông, sự minh bạch hóa không chỉ giúp nâng cao hiệu quả giám sát việc sử dụng nguồn lực nhà nước mà còn cho phép thị trường tham gia vào quá trình giám sát này.

Khi các thông tin được công bố đầy đủ, các đối tác, tổ chức tín dụng và cả người dân đều có thể đánh giá năng lực của doanh nghiệp, tạo ra một kỷ luật thị trường chặt chẽ buộc DNNN phải hoạt động hiệu quả hơn.

Về môi trường cạnh tranh, TS. Lê Duy Bình ấn tượng với định hướng đặt DNNN vào sự cạnh tranh trực tiếp và bình đẳng hơn đối với các khu vực kinh tế khác.

Ông khẳng định rằng DNNN không thể dựa mãi vào những đặc quyền cũ mà phải cạnh tranh bằng năng lực thực tế. Áp lực từ thị trường chính là liều thuốc giúp doanh nghiệp lớn mạnh và trưởng thành. Đặc biệt, việc đặt mục tiêu đưa các doanh nghiệp nhà nước Việt Nam lọt vào top 500 doanh nghiệp lớn nhất thế giới hoặc hàng đầu khu vực ASEAN và Châu Á - Thái Bình Dương chính là một minh chứng cho khát vọng nâng tầm vị thế và năng lực cạnh tranh quốc gia.

Viettel, Petrovietnam và bài toán gỡ "nút thắt" để doanh nghiệp nhà nước vươn tầm quốc tế

Để đạt được những mục tiêu đầy tham vọng về sự phát triển của DNNN ông Bình cũng thẳng thắn chỉ ra những nút thắt lớn nhất hiện nay.

Nút thắt đầu tiên chính là sự lúng túng trong việc tách bạch vai trò chủ sở hữu và điều hành, khiến các doanh nghiệp như Viettel hay Petrolimex vẫn gặp những rào cản nhất định trong việc tự chủ hoàn toàn.

Tiếp theo là tính độc lập của Hội đồng quản trị cần phải được nâng cao hơn nữa để thực hiện đúng chức năng định hướng chiến lược và giám sát thay vì chỉ là cánh tay nối dài của cơ quan quản lý. Mặc dù Việt Nam đã có nhiều nỗ lực trong việc công bố thông tin, nhưng theo chuyên gia này, khoảng cách so với yêu cầu khắt khe của OECD vẫn còn khá xa.

Một vấn đề nan giải khác mà ông Bình đề cập là sự bất bình đẳng trong tiếp cận các nguồn lực, mà cụ thể là nguồn nhân lực chất lượng cao. Ông phân tích rằng DNNN đôi khi chịu nhiều thiệt thòi hơn khu vực tư nhân trong việc thu hút các nhà quản lý giỏi hay chuyên gia nước ngoài do những rào cản về cơ chế đãi ngộ và quyền tự chủ trong tuyển dụng.

Do đó, việc "cởi trói" về cơ chế để DNNN có thể tiếp cận thị trường lao động một cách bình đẳng là điều vô cùng cần thiết để xây dựng đội ngũ lãnh đạo chuyên nghiệp ngang tầm quốc tế.

Dẫn chứng từ kinh nghiệm quốc tế, TS. Lê Duy Bình đã phác họa ba mô hình quản trị phổ biến mà Việt Nam có thể tham khảo. Mô hình Temasek của Singapore nổi bật với sự tách bạch hoàn toàn giữa đầu tư vốn và quản lý nhà nước, nơi doanh nghiệp được trao toàn quyền tự chủ.

Mô hình của Trung Quốc lại chuyên nghiệp hóa thông qua các ủy ban quản lý vốn, tách biệt rõ ràng giữa mục tiêu tài chính và mục tiêu công ích. Trong khi đó, các nước Bắc Âu lại đặt yếu tố cạnh tranh bình đẳng lên hàng đầu, nơi DNNN được hành xử như một thực thể kinh doanh thuần túy, có quyền chấp nhận rủi ro thất bại ở một số dự án miễn là tổng thể danh mục đầu tư đạt hiệu quả.

Điểm chung của các mô hình này là sự chuyên nghiệp trong quản trị, sự phân quyền mạnh mẽ đi đôi với giám sát chặt chẽ và tính minh bạch tuyệt đối.

Tại Việt Nam, TS. Lê Duy Bình nhận thấy đã có những chuyển động tích cực từ các tập đoàn lớn. Trong đó theo ông, Petrovietnam và Viettel là hai ví dụ cho thấy các doanh nghiệp nhà nước Việt Nam đang từng bước xây dựng mô hình quản trị mang bản sắc riêng, kế thừa các thông lệ quốc tế nhưng vẫn phù hợp với đặc thù của doanh nghiệp và nền kinh tế Việt Nam.

Tuy nhiên, ông cho rằng đây mới chỉ là những bước khởi đầu. Để thực sự tạo ra bước đột phá, các doanh nghiệp cần phải xây dựng một văn hóa chấp nhận rủi ro và khuyến khích đổi mới sáng tạo. Thay vì tư duy "bảo toàn vốn một cách tuyệt đối" theo kiểu an toàn hành chính, DNNN cần được khuyến khích dám làm cái mới, dám mạo hiểm trong những lĩnh vực công nghệ cao để không bị tụt hậu.

Với sự tự chủ cao hơn, trách nhiệm giải trình rõ ràng hơn và tinh thần sẵn sàng cạnh tranh sòng phẳng trên thị trường toàn cầu, các DNNN Việt Nam hoàn toàn có thể gánh vác sứ mệnh dẫn dắt nền kinh tế, hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng hai con số trong giai đoạn 2026-2030.