Chủ tịch Dragon Capital Dominic Scriven: Việt Nam có thể ‘đi đầu thế giới’ nếu đưa giáo dục tài chính vào trường học

Khoảng trống kiến thức tài chính trước bài toán dân số già

Tại Hội nghị Bàn tròn thường niên Việt Nam với chủ đề “Hưu trí và Đầu tư: Bước vào Kỷ nguyên mới”, do Asia Asset Management tổ chức ngày 18/6/2026 tại Hà Nội, câu chuyện hưu trí được nhìn từ một vấn đề nền tảng hơn: Việt Nam đang già hóa nhanh, trong khi thói quen chuẩn bị tài chính dài hạn cho tuổi già vẫn chưa phổ biến.

Trong phiên thảo luận về cải cách hưu trí tại châu Á, ông Dominic Scriven OBE, Chủ tịch Dragon Capital Việt Nam, cho rằng điểm nghẽn của thị trường hưu trí không chỉ nằm ở sản phẩm hay khung pháp lý. Vấn đề căn bản hơn là nhận thức tài chính của công chúng.

Một thị trường hưu trí khó phát triển nếu người dân chưa hiểu vì sao cần tích lũy từ sớm, chưa hình dung rõ rủi ro tài chính khi về già và chưa có đủ kiến thức để phân biệt các sản phẩm tài chính dài hạn. Khi không hiểu sự khác nhau giữa tiền gửi, bảo hiểm, trái phiếu, quỹ đầu tư hay hưu trí bổ sung, người dân khó đưa ra lựa chọn phù hợp.

Theo ông Dominic, khoảng trống giáo dục tài chính không chỉ tồn tại ở Việt Nam. Ngay cả tại nhiều quốc gia phát triển, kiến thức tài chính cá nhân cũng chưa được đưa vào hệ thống giáo dục một cách bài bản.

“Không chỉ ở Việt Nam, mà tại hầu hết các nước trên thế giới, việc phổ biến kiến thức tài chính chưa được phát triển một cách trọng tâm”, ông Dominic nói.

Từ trải nghiệm cá nhân tại Anh, Chủ tịch Dragon Capital cho biết trong nhiều năm học tập, ông không được tiếp cận chính thức với các kiến thức tài chính cơ bản. Theo ông, đây là khoảng trống có thể khiến người trẻ đánh mất lợi thế rất lớn về thời gian tích lũy.

“Tôi là người Anh, nhưng trong suốt 22 năm đi học, không có năm nào chương trình học đề cập đến phổ biến kiến thức tài chính”, ông chia sẻ.

Từ thực tế đó, ông Dominic cho rằng Việt Nam có thể biến một khoảng trống phổ biến trên thế giới thành lợi thế đi trước. Nếu mạnh dạn đưa giáo dục tài chính vào trường phổ thông hoặc đại học, Việt Nam có thể trở thành một trong những quốc gia tiên phong trong lĩnh vực này.

“Nếu Việt Nam dám đưa kiến thức tài chính vào chương trình học ở trường phổ thông hoặc đại học, Việt Nam có thể trở thành nơi đi đầu thế giới”, ông Dominic nhấn mạnh.

Thông điệp này không dừng ở một đề xuất giáo dục. Với ông Dominic, cải cách hưu trí sẽ khó đi vào đời sống nếu người dân không có nền tảng kiến thức để hiểu, tin và tham gia vào các sản phẩm tài chính dài hạn.

Từ nỗi sợ sản phẩm tài chính đến bài toán niềm tin dài hạn

Bài toán hưu trí tại Việt Nam đang thay đổi cùng cấu trúc gia đình và thói quen tích lũy của người dân.

Trong nhiều năm, người Việt thường chuẩn bị cho tuổi già bằng nhà cửa, đất đai, tiền gửi hoặc kỳ vọng vào sự chăm sóc của con cái. Tuy nhiên, mô hình gia đình nhiều thế hệ không còn phổ biến như trước. Người trẻ có xu hướng sống riêng, dịch chuyển nhiều hơn, trong khi người cao tuổi ngày càng cần sự độc lập về tài chính.

Sự thay đổi này khiến các sản phẩm hưu trí bổ sung, bảo hiểm hưu trí và quỹ đầu tư dài hạn trở nên cần thiết hơn. Tuy nhiên, để các sản phẩm này đi vào đời sống, thị trường phải giải được một câu hỏi rất thực tế: người dân có đủ hiểu biết và đủ niềm tin để gửi tiền vào các sản phẩm dài hạn hay không.

Đây là bài toán không thể xử lý bằng khẩu hiệu. Người dân cần hiểu sản phẩm, quyền lợi, chi phí, rủi ro, thời hạn nắm giữ và điều kiện rút tiền. Họ cũng cần biết đâu là kênh tích lũy phù hợp với mục tiêu hưu trí, đâu là sản phẩm có mức rủi ro cao và đâu là lời mời gọi lợi nhuận bất thường cần cảnh giác.

Niềm tin của người dân với sản phẩm tài chính dài hạn từng bị ảnh hưởng bởi các sự cố tư vấn bảo hiểm, trái phiếu và những mô hình đầu tư thiếu minh bạch. Khi một người từng nhầm lẫn giữa tiền gửi và bảo hiểm, hoặc từng chứng kiến rủi ro từ trái phiếu doanh nghiệp, họ sẽ thận trọng hơn với mọi sản phẩm tài chính mới, kể cả quỹ hưu trí.

GS.TS Hoàng Văn Cường, Đại biểu Quốc hội khóa XV, cũng cho rằng thiếu hụt giáo dục tài chính không chỉ khiến người dân quản lý tiền kém hiệu quả hơn, mà còn làm tăng nguy cơ bị lôi kéo vào các mô hình đầu tư thiếu minh bạch.

“Nhận thức về tài chính cá nhân ở Việt Nam không chỉ còn thiếu, mà còn dẫn đến một vấn đề rất nghiêm trọng là lừa đảo tài chính”, ông Cường nêu vấn đề.

Theo ông Cường, nhiều người dân từng gặp rủi ro khi không hiểu đầy đủ bản chất sản phẩm tài chính. Có trường hợp gửi tiết kiệm nhưng được tư vấn chuyển sang bảo hiểm mà không nhận thức rõ sự khác biệt. Có trường hợp chuyển tiền sang trái phiếu doanh nghiệp nhưng sau đó gặp rủi ro, từ đó hình thành tâm lý e ngại với các sản phẩm tài chính dài hạn.

“Đây là một trong những lý do khiến thị trường quỹ và thị trường hưu trí ở Việt Nam chưa thu hút được sự quan tâm của nhiều người”, ông Cường nhận định.

Vì vậy, giáo dục tài chính trước hết là một công cụ bảo vệ người dân. Một người hiểu tài chính sẽ biết đặt câu hỏi trước khi ký hợp đồng, biết đọc các điều khoản quan trọng, biết nghi ngờ các cam kết lợi nhuận quá cao và biết lựa chọn sản phẩm phù hợp với khả năng chịu rủi ro của bản thân.

Với thị trường hưu trí, đây là nền tảng của niềm tin. Khi người dân hiểu đúng, họ mới có thể tin đúng. Khi niềm tin được xây trên hiểu biết, dòng tiền dài hạn mới có cơ hội dịch chuyển từ các kênh tích trữ truyền thống sang các định chế chuyên nghiệp.

Trường học có thể mở đầu cho một thế hệ biết quản lý tiền

Điểm đáng chú ý trong đề xuất của ông Dominic là giáo dục tài chính không nên chỉ bắt đầu khi người dân đã đi làm, đã có thu nhập hoặc đã bắt đầu lo cho tuổi già. Nền tảng này cần được hình thành sớm hơn, ngay từ trường học.

Giáo dục tài chính trong nhà trường không nhất thiết phải bắt đầu bằng những nội dung phức tạp. Các kiến thức gần gũi như quản lý chi tiêu, tiết kiệm, lãi suất, vay nợ, bảo hiểm, đầu tư định kỳ, rủi ro tài chính và phòng tránh lừa đảo có thể được lồng ghép theo cách phù hợp với từng độ tuổi.

Một học sinh hiểu giá trị của tiết kiệm sẽ có nền tảng tốt hơn để kiểm soát chi tiêu khi trưởng thành. Một sinh viên hiểu lãi kép và rủi ro đầu tư sẽ có khả năng chuẩn bị tài chính sớm hơn. Một người lao động hiểu hưu trí sẽ biết vì sao cần dành một phần thu nhập hiện tại cho tương lai.

Theo GS.TS Hoàng Văn Cường, giáo dục tài chính trong chương trình chính thức của nhà trường tại Việt Nam hiện vẫn còn khoảng trống. Một số nội dung đã được lồng ghép trong môn Toán hoặc Giáo dục công dân, nhưng chưa hình thành một chương trình tài chính cá nhân đúng nghĩa.

“Trong chương trình chính thức của nhà trường hiện nay, Việt Nam chưa có một môn học riêng về giáo dục tài chính”, ông Cường nói.

Trách nhiệm này không chỉ thuộc về nhà trường. Ông Dominic cho rằng các doanh nghiệp tài chính, công ty bảo hiểm, công ty quản lý quỹ và đơn vị cung cấp dịch vụ tài chính cần tham gia mạnh hơn vào việc phổ biến kiến thức cho công chúng. Truyền thông cũng giữ vai trò quan trọng, bởi báo chí, truyền hình và nền tảng số có thể giúp các khái niệm tài chính trở nên dễ hiểu hơn với số đông.

“Tôi cho rằng trách nhiệm trước mắt thuộc về các doanh nghiệp trong ngành tài chính, những người cung cấp dịch vụ. Ở Việt Nam, có thể tính đến các công ty bảo hiểm nhân thọ, công ty quản lý quỹ và các đơn vị cung cấp dịch vụ tài chính”, ông Dominic nói.

Trong dài hạn, giáo dục tài chính có thể tạo ra thay đổi vượt ra ngoài phạm vi từng cá nhân. Khi người dân hiểu tiền tốt hơn, họ có thể tiết kiệm kỷ luật hơn, đầu tư thận trọng hơn, ít bị lôi kéo bởi các mô hình thiếu minh bạch hơn và chủ động hơn trong chuẩn bị hưu trí.

Đây cũng là nền tảng để thị trường vốn có thêm nguồn tiền dài hạn. Một thị trường hưu trí phát triển không chỉ giúp người dân an tâm hơn khi về già, mà còn có thể tạo ra dòng vốn ổn định hơn cho nền kinh tế, giảm phụ thuộc vào các kênh vốn ngắn hạn và hỗ trợ doanh nghiệp huy động vốn dài hạn với chi phí hợp lý hơn.

Thông điệp của Chủ tịch Dragon Capital không chỉ là đưa thêm một nội dung vào trường học. Đó là cách chuẩn bị cho một xã hội đang già hóa, một thị trường vốn cần dòng tiền dài hạn và một thế hệ người Việt cần biết tự bảo vệ tài chính sớm hơn.