Nữ liệt sĩ hy sinh ở tuổi 19 khi đang mang thai 3 tháng, chồng từng làm Bí thư Tỉnh ủy, hơn 60 năm mới tìm thấy hài cốt

16 tuổi được giác ngộ cách mạng

Liệt sĩ, Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Đặng Thị Kim (tên thường gọi Đặng Thị Oanh) sinh ngày 19/12/1929. Bà sinh ra trong một gia đình viên chức nghèo ở làng Hành Thiện, xã Xuân Hồng, huyện Xuân Trường, tỉnh Nam Định (nay là xã Xuân Hồng, tỉnh Ninh Bình).

Liệt sĩ Đặng Thị Kim là cháu của cố Tổng Bí thư Trường Chinh. Từ khi còn rất trẻ, bà đã tham gia hoạt động cách mạng và trải qua nhiều nhiệm vụ tại Nha Trang cùng các vùng lân cận.

Năm 1945, khi mới 16 tuổi, Đặng Thị Kim vào Nha Trang sống cùng cậu ruột là ông Nguyễn Tư Tề - người làm nghề bốc thuốc và là cơ sở bí mật của đồng chí Nguyễn Minh Vỹ (sau này là Chủ tịch Ủy ban Kháng chiến - Hành chính đầu tiên của tỉnh Khánh Hòa). Tại đây, cô gái trẻ được giác ngộ cách mạng và tham gia kháng chiến.

Một năm sau, ở tuổi 17, Đặng Thị Kim được kết nạp vào Đảng Cộng sản Đông Dương. Những thành tích trong quá trình hoạt động, cùng sự mưu trí, gan dạ và tinh thần luôn hoàn thành nhiệm vụ được giao đã giúp nữ đảng viên trẻ từng bước được tổ chức tin tưởng giao nhiều công việc.

Sau thời gian phụ trách tuyên truyền Giải phóng quân hoạt động bí mật tại thành phố Nha Trang (cũ) và các vùng lân cận, tháng 7/1946, Đặng Thị Kim được cử tham gia Ban Chấp hành Hội Phụ nữ Cứu quốc Nha Trang.

Với sự nhanh nhẹn, gần gũi quần chúng, bà bắt tay xây dựng lại các cơ sở cách mạng tại phường 3, khi đó còn được gọi là Rọc rau muồng. Đây là một trong những cơ sở mạnh của tỉnh Khánh Hòa. Cùng một số đồng chí, Đặng Thị Kim tham gia tổ chức, lãnh đạo cuộc biểu tình ngày 30/10/1946, yêu cầu Chính phủ Pháp thực hiện Tạm ước 14/9/1946.

Cuộc biểu tình tạo tiếng vang tại địa phương, góp phần thúc đẩy phong trào cách mạng và củng cố niềm tin của nhân dân đối với Chính phủ kháng chiến. Sau đó, tháng 11/1946, Tỉnh ủy Khánh Hòa điều Đặng Thị Kim đến Hòa Tân, Suối Dầu, nay thuộc huyện Cam Lâm, để xây dựng lại cơ sở quần chúng.

Trong thời gian ngắn, bà gây dựng và chắp nối được cơ sở tại địa bàn, sau đó bàn giao cho đồng chí khác phụ trách rồi trở về Nha Trang tiếp tục hoạt động. Đầu năm 1947, Tỉnh ủy quyết định bổ sung Đặng Thị Kim vào Ban lâm thời Thị ủy Nha Trang.

Đầu năm 1948, trước việc quân địch tăng cường truy lùng, càn quét và khủng bố, hoạt động của cán bộ cách mạng tại Nha Trang gặp nhiều khó khăn. Một số cán bộ bị bắt và sát hại. Trong hoàn cảnh đó, Đặng Thị Kim vẫn bám địa bàn, tiếp tục gây dựng phong trào và bảo vệ cơ sở.

Để bảo đảm an toàn cho cán bộ, Tỉnh ủy Khánh Hòa quyết định đưa bà về huyện Vĩnh Xương cũ, phối hợp với cán bộ địa phương xây dựng cơ sở tại xã Xuân Hải. Địa bàn này được xác định nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động vào Nha Trang.

Tại Xuân Hải, Đặng Thị Kim được cử tham gia Ủy ban Kháng chiến - Hành chính và làm Chi ủy viên chi bộ xã. Trong một thời gian ngắn, bà xây dựng được các tổ chức Phụ nữ, Nông hội và một Tiểu đội nữ du kích. Lực lượng này tham gia canh gác, bảo vệ, dẫn đường cho cán bộ Đội Biệt động hoạt động, đồng thời tiếp tế lương thực, thuốc men lên chiến khu.

Giữa năm 1948, khi các cơ sở cách mạng tại Nha Trang được khôi phục, Tỉnh ủy Khánh Hòa quyết định đưa Đặng Thị Kim trở lại hoạt động ở nội thị. Trong thời gian này, bà kết hôn với đồng chí Trương An - khi đó là Phó Bí thư lâm thời, sau là Bí thư Tỉnh ủy Khánh Hòa.

19 tuổi anh dũng hy sinh

Tháng 8/1948, trong một lần đi dự hội nghị, Đặng Thị Kim cùng 2 đồng chí đi thuyền qua eo biển từ Nha Trang về chiến khu Vĩnh Xương thì bị địch bắt.

Theo lời kể của một người lính sau này bí mật liên lạc với cách mạng, sau khi biết Đặng Thị Kim là vợ đồng chí Trương An, Phó Bí thư Tỉnh ủy lâm thời Khánh Hòa, địch đã dùng nhiều hình thức tra tấn dã man nhằm buộc bà khai báo. Dù bị đánh đập, tra tấn và hành hạ trong lúc đang mang thai khoảng 3 tháng, bà vẫn kiên quyết không tiết lộ thông tin về tổ chức và đồng đội.

Những ngày cuối đời của Đặng Thị Kim được những người từng biết bà kể lại với gia đình. Một người phiên dịch từng tham gia công tác thanh niên cùng bà Oanh kể rằng, trong đêm bà bị sát hại, ông làm phiên dịch cho một viên thiếu úy trẻ người Pháp. Trong quá trình bị tra tấn, Đặng Thị Kim vẫn giữ thái độ cứng cỏi, phản đối và lên án những người đứng về phía kẻ thù.

Theo lời kể này, trước khi bị sát hại, khi kẻ thù hỏi bà còn điều gì muốn nói, Đặng Thị Kim bình tĩnh đề nghị được sinh con rồi mới bị giết, bởi đứa trẻ trong bụng không có tội. Tuy nhiên, yêu cầu ấy không được chấp nhận. Bà bị sát hại tại khu vực rừng dương ven biển phía Nam Nha Trang.

Năm 1957, liệt sĩ Đặng Thị Kim được truy tặng Bằng Tổ quốc ghi công. Đến năm 1961, Chủ tịch nước truy tặng bà Huân chương Kháng chiến hạng III.

Hơn 60 năm sau ngày hy sinh, hài cốt của Đặng Thị Kim mới được xác định. Tháng 10/2009, trong quá trình thi công hệ thống thoát nước tại hẻm 74, đường Trần Phú, Nha Trang, công nhân phát hiện 3 bộ hài cốt, trong đó có một bộ không có hộp sọ.

Với sự giúp đỡ của nhà ngoại cảm Nguyễn Khắc Bẩy, gia đình Đặng Thị Kim đưa mẫu hài cốt không có hộp sọ, được xác định tại ngôi mộ số 160 đi giám định. Viện Công nghệ sinh học thuộc Viện Khoa học và Công nghệ Việt Nam sau đó xác nhận mẫu xương có quan hệ huyết thống với mẫu ADN của ông Trương Việt Dũng, người có quan hệ họ hàng với liệt sĩ Đặng Thị Kim.

Đầu năm 2010, hơn 6 thập kỷ sau ngày bà hy sinh anh dũng, tại quê nhà, lễ truy điệu và an táng hài cốt liệt sĩ Đặng Thị Kim được tổ chức trọng thể. Năm 2012, Chủ tịch nước ký Quyết định số 545/QĐ-CTN truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân cho liệt sĩ Đặng Thị Kim.

Tên tuổi của nữ Anh hùng cũng được ghi dấu tại địa phương nơi bà từng hoạt động. Hiện nay, tại phường Nam Nha Trang, tỉnh Khánh Hòa có một con đường mang tên Liệt sĩ, Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Đặng Thị Kim.

Bài viết sử dụng thông tin tham khảo từ các nguồn:

- Người nữ anh hùng tuổi 19 - Báo Khánh Hòa Online

- Liệt sĩ, Anh hùng Đặng Thị Kim: “Sống vì Đảng, chết không rời Đảng” - Báo Nam Định điện tử

- 3 nữ anh hùng lực lượng vũ trang thời kháng chiến chống Pháp - Báo Vietnamnet