Đường sắt tốc độ cao 350 km/h quy mô 67 tỷ USD: Cơ hội hiếm có nào đang mở ra với Hòa Phát trong nhiều năm tới?

Dự án đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam với tổng vốn đầu tư dự kiến khoảng 67 tỷ USD không chỉ là công trình giao thông lớn nhất từ trước đến nay mà còn được xem là cơ hội lịch sử để nâng cấp năng lực công nghiệp chế tạo của Việt Nam.

Nếu được tận dụng đúng cách, siêu dự án này có thể trở thành cú hích giúp ngành vật liệu luyện kim và cơ khí chế tạo của Việt Nam bước sang một giai đoạn phát triển hoàn toàn mới.

Đường sắt tốc độ cao mở ra cơ hội hình thành hệ sinh thái công nghiệp mới

Chia sẻ tại hội thảo về công nghiệp vật liệu và cơ khí chế tạo được tổ chức mới đây, Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Nguyễn Thanh Hải nhận định, đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam không đơn thuần là công trình kết nối hai đầu đất nước, quan trọng hơn, dự án sẽ kéo theo nhu cầu khổng lồ về vật liệu công nghệ cao, thiết bị cơ khí chính xác và các hệ thống kỹ thuật hiện đại mà trước đây Việt Nam gần như chưa từng sản xuất ở quy mô lớn.

Hệ thống này đòi hỏi những tiêu chuẩn kỹ thuật đặc biệt khắt khe, từ thép ray, thép cầu đặc chủng, bê tông tính năng cao đến các hệ thống điện khí hóa và tự động hóa, đáp ứng yêu cầu cao về độ bền và an toàn vận hành. Chỉ riêng nhu cầu vật liệu cho hơn 1.500 km tuyến đường cũng đã tạo ra một thị trường trị giá hàng chục tỷ USD, mở ra cơ hội hình thành một hệ sinh thái công nghiệp mới cho đất nước.

Tại Hội thảo, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Chỉ Sáng, Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp Cơ khí Việt Nam (VAMI) nhận định Việt Nam đang bước vào giai đoạn triển khai các dự án hạ tầng giao thông, năng lượng và công nghiệp chế biến chế tạo với tổng nhu cầu đầu tư đến năm 2045 ước tính khoảng 1.000 tỷ USD. Trong bức tranh đó, đường sắt tốc độ cao là dự án có sức lan tỏa mạnh mẽ nhất đối với ngành công nghiệp chế tạo.

Tuy nhiên, ông Sáng cũng thẳng thắn chỉ ra điểm yếu lớn nhất của ngành cơ khí trong nước hiện nay là chủ yếu vẫn tham gia ở các khâu gia công và lắp ráp. Nhiều doanh nghiệp chưa đủ khả năng thiết kế tổng thể hệ thống hoặc làm chủ công nghệ lõi, dẫn đến phần lớn giá trị của các dự án lớn thường rơi vào tay nhà thầu nước ngoài. Do đó, việc phát triển công nghiệp vật liệu và cơ khí trong nước phải được xem là điều kiện tiên quyết để làm chủ các dự án hạ tầng chiến lược.

Một trong những vấn đề trọng tâm được quan tâm là khả năng sản xuất thép ray cho đường sắt tốc độ cao. Hiện Hòa Phát đang triển khai dự án nhà máy sản xuất ray đường sắt tốc độ cao và bánh xe tàu hỏa tại Khu liên hợp Dung Quất với tổng vốn đầu tư khoảng 10.000 tỷ đồng. Dự án dự kiến đi vào vận hành từ năm 2027.

Khi hoàn thành, Hòa Phát sẽ trở thành doanh nghiệp duy nhất tại Đông Nam Á có khả năng sản xuất ray thép đạt tiêu chuẩn UIC 60 - loại tiêu chuẩn được sử dụng phổ biến cho các tuyến đường sắt tốc độ cao trên thế giới. Thời điểm nhà máy vận hành cũng được đánh giá trùng với giai đoạn triển khai dự án đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam, qua đó mở ra cơ hội tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng vật liệu cho siêu dự án này.

Cũng tại hội thảo trên, Hòa Phát cho biết dù Việt Nam đã hình thành ngành thép quy mô lớn nhưng phần lớn sản lượng vẫn là thép xây dựng và các sản phẩm phổ thông. Trong khi đó, các loại thép kỹ thuật cao phục vụ công nghiệp chế tạo, đặc biệt là thép ray đường sắt tốc độ cao, vẫn chưa được sản xuất ở quy mô tương xứng.

Theo doanh nghiệp, thép ray đường sắt tốc độ cao là sản phẩm công nghệ chiến lược, đòi hỏi tiêu chuẩn rất cao về độ bền, khả năng chịu tải, chống mài mòn và tuổi thọ vận hành. Việc làm chủ công nghệ sản xuất thép ray không chỉ phục vụ ngành đường sắt mà còn phản ánh trình độ phát triển của ngành luyện kim và cơ khí chế tạo Việt Nam.

Nhiều chuyên gia cho rằng khả năng sản xuất loại thép này là thước đo phản ánh trình độ phát triển của cả ngành luyện kim quốc gia. Nếu làm chủ được công nghệ này, Việt Nam không chỉ phục vụ ngành đường sắt mà còn tiến gần hơn tới việc sản xuất vật liệu công nghệ cao phục vụ quốc phòng và năng lượng.

Muốn giữ lại năng lực công nghệ phải nâng tỷ lệ nội địa hóa

Sự tham gia của các doanh nghiệp tư nhân lớn như Hòa Phát, Thaco được kỳ vọng sẽ mang lại đột phá nhờ nguồn vốn sẵn có và năng lực quản trị hiệu quả. Ông Nguyễn Chỉ Sáng nhấn mạnh, khi tham gia vào dự án này, các doanh nghiệp tư nhân cũng đang thực hiện trách nhiệm với xã hội, dù phải đầu tư rất lớn cho công nghệ và nhân lực.

Tuy nhiên, các doanh nghiệp cũng cần Nhà nước có những cơ chế đặc thù về huy động vốn, giải phóng mặt bằng và các chính sách hỗ trợ đủ mạnh. Ông Sáng đề xuất cần quy định rõ tỷ lệ nội địa hóa và gắn trách nhiệm chuyển giao công nghệ đối với các nhà thầu nước ngoài, đồng thời lựa chọn khoảng 15-20 doanh nghiệp nòng cốt để giao những nhiệm vụ chiến lược.

Ở góc độ nghiên cứu, ông Phan Đăng Phong, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Cơ khí (ARIME), đề xuất cần có một nghị quyết riêng của Quốc hội về cơ chế đặc thù, cho phép chỉ định thầu có điều kiện đối với các liên danh trong nước đủ năng lực. Ông gọi đây là cách tiếp cận "mua năng lực" thay vì chỉ "mua thiết bị", nhằm tích lũy tri thức và năng lực sản xuất cho tương lai, thay vì chỉ có một công trình hiện đại nhưng phụ thuộc hoàn toàn vào nước ngoài.

Trước đây, Bộ Giao thông Vận tải (nay là Bộ Xây dựng) từng khẳng định Bộ đã chủ động xây dựng hệ thống cơ chế, chính sách, trong đó có những điều kiện tiên quyết buộc tổng thầu phải sử dụng dịch vụ và hàng hóa sản xuất được trong nước. Đây là điểm mấu chốt để doanh nghiệp nội địa không chỉ dừng lại ở phần giá trị thấp trong chuỗi giá trị.

Theo yêu cầu của Chính phủ, bước vào giai đoạn phát triển hạ tầng đường sắt trong bối cảnh mới, yêu cầu đặt ra là Việt Nam phải chủ động nghiên cứu, từng bước làm chủ công nghệ nền, công nghệ lõi đường sắt tốc độ cao, hướng tới phát triển các sản phẩm công nghệ chiến lược mang thương hiệu Việt Nam.

Về năng lực thi công, Tập đoàn Cienco4 từng khẳng định đơn vị hoàn toàn tự tin tham gia dự án nhờ kinh nghiệm từ các dự án metro và hệ thống quản lý hàng nghìn kỹ sư. Theo ông, ngoại trừ một số nhà ga chính có độ phức tạp cao cần doanh nghiệp nước ngoài làm tổng thầu để bảo đảm độ chính xác, các nhà thầu giao thông lớn trong nước hiện nay đều đủ năng lực thực hiện phần lớn hạ tầng xây dựng.

Trong đại hội đồng cổ đông thường niên diễn ra mới đây, Tập đoàn cũng cho biết sẽ tập trung đầu tư cho các công nghệ mới, thiết bị hiện đại, chuẩn bị các nguồn lực có chất lượng để tham gia các dự án về đường sắt như: dự án đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam, dự án đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng, các dự án metro tại Hà Nội và TP.HCM…

Trong khi đó, ông Nguyễn Quang Huy, Tổng Giám đốc Tập đoàn Đèo Cả cho rằng, đây là 1 dự án quy mô lớn, tích hợp nhiều chuyên ngành, thách thức cũng sẽ rất lớn. Tuy vậy, các doanh nghiệp trong nước hoàn toàn tự tin nhập cuộc với sự chuẩn bị về nhân lực, tài chính, công nghệ để tham gia dự án. Tăng cường hợp tác, học hỏi kinh nghiệm về đường sắt tốc độ cao tại các nước như Nhật Bản, Trung Quốc để chuyển giao công nghệ, thiết bị phù hợp với điều kiện, nhu cầu của thị trường Việt Nam.

“Các doanh nghiệp trong nước luôn ý thức được trách nhiệm của mình để triển khai dự án. Thời gian tới, để chuẩn bị về con người và công nghệ, tập đoàn đã triển khai các chương trình hợp tác với đối tác quốc tế và các trường đại học nước ngoài nhằm tham quan, học hỏi kinh nghiệm, tiếp nhận chuyên gia và đào tạo nhân sự cấp cao", ông Huy cho hay.

Với dự án đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam dài hơn 1.540 km, đi qua 15 tỉnh, theo các chuyên gia, đây là cơ hội để doanh nghiệp Việt Nam hiểu, tiếp nhận và từng bước làm chủ công nghệ trong tương lai. Điều quan trọng của dự án đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam không chỉ nằm ở việc ai sẽ xây dựng tuyến đường này, mà còn ở việc sau khi hoàn thành dự án trị giá hàng chục tỷ USD, Việt Nam sẽ giữ lại được bao nhiêu năng lực công nghệ cho chính mình.

Nếu tận dụng tốt, đây sẽ là khởi đầu cho một hệ sinh thái công nghiệp đường sắt nội địa hoàn chỉnh, tạo nền tảng cho quá trình công nghiệp hóa sâu rộng trong những thập niên tới.